زمينى بوده است . و يا منظور همهء فرشتگان است چون همانطورىكه قبلا هم بيان شد آدم بر حسب علويّت خويش مسجود جميع ملائك گرديد . و در اخبار ما وارد شده است كه خداى تعالى به فرشتگان ازاينرو فرمان داد ، آدم را سجده كنند كه نور محمد ( ص ) و على ( ع ) و خاندان آن حضرت ( ع ) در صلب آدم بود .
«
اسْجُدُوا لِآدَمَ
» ( سجده كنيد به آدم ) سجده ، نهايت خضوع و خوارى و فرمانبردارى نسبت به مسجود است و چون آخرين حدّ پذيرش ذلت ، به خاك افتادن در برابر شخص مورد سجده است ؛ لذا در شرع مطهر ، سجده نام سجدهء نماز شده است .
منظور از سجده در اين آيه ، خوار شدن در تحت فرمان آدم ( ع ) و مسخّر امر او شدن است ، به نحوى كه نسبت به هر يك از آنان اگر چيزى را بخواهد بگويد بشو بشود . و فرمانبرى ملائكه و سجدهء آنها به آدم به جز ابليس همانند فرمانبردارى همهء قواى آدم در عالم صغير از انسان است ، جز « وهم » كه شيطان اين عالم مىباشد .
«
فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ
» ابليس بر وزن افعيل از أبلس به معنى يئس است ؛ يعنى ، از رحمت خدا نوميد شد . يا از « ابلس » است ؛ يعنى ، متحير و نگران شد . يا از « ابلس » است ؛ يعنى ، پشيمان شد ، زيرا كارى كرده بود كه سزاوار پشيمانى بود .
يا از « ابلس » است ؛ به معنى ساكت شد و حجّت او گسسته گرديد .
گويا به صورت مجرد استعمال نشده است ؛ گفته شده است كه ابليس اسم غير عربى مىباشد ؛ لذا ، غير منصرف است .
«
أَبى وَ اسْتَكْبَرَ
» اين قسمت عبارت ، عطف سبب بر مسبّب است .
«
وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ
» : يعنى ، فطرت او بر مبناى كفر و سر باز زدن و