تحقيق استمرار تكوينى نماز و زكات براى انسان
بدان كه انسان از آغاز خلقتش داراى دو نوع كمال است ، بالقوّه ، و بالفعل تا مرتبهء پايانى كه از هر جهت بالفعل است ، و ديگر جنبهء بالقوّه بودن ندارد . پس نطفه ، درحالىكه فعليت نطفه را دارا مىباشد بالقوّه علقه ( خون بسته ) است و اين قوّه نزديك به فعل است ، و نيز بالقوّه مضغه و جنين و طفل است و اين قوّه دور از فعل است و تا از فعليّت نطفه چيزى كم نشود چيزى از فعليّت علقه حاصل نمىآيد . به طور اتّصال و استمرار فعليّت علقه شدن بهاندازهء نقصان حاصل در فعليّت نطفه است ، تا وقتى كه علقه از جهت علقه بودن بالفعل شود ؛ سپس فعليّت علقه رو به نقصان رفته حصول فعليّت مضغه « 1 » ، رو به ازدياد مىگذارد ؛ اين ترتيب با نقص مادون و كمال ما فوق در جميع مراتب حاصل مىشود . زيرا در همهء مراتب ، فعليّت هر مرتبه ، به نقصان فعليت يا فناى مرتبهء پيشين موقوف مىباشد اين نقصان و فنا زكات تكوينى انسان و حصول مرتبهء بالاتر و افزون شدن و كمال يافتن نماز تكوينى انسان است ، زيرا كه زكات ، بخشش مازاد مال و پاكيزه كردن بقيّهء آن مىباشد ؛ اين موضوع ( نقصان فعليتها براى حصول فعليتهاى بعدى ) نيز چنين است .
نماز جلب رحمت و طلب آن است ، و افزونى مزبور جلب رحمت است كه آن كمالات انسان و جمع آوردن آنهاست چون تكليف ، موافق
هامش
( 1 ) مضغه به معنى پارهاى از گوشت است ( منتهى الارب ) و طور سوّم از مادّه تكوينى است چه ، طور اوّل نطفه ، طور دوّم علقه و طور سوّم ، مضغه است . ( مصحّح متن )