فصل يازدهم
در تحقيق اينكه قرآن داراى وجوه متعدّدى است از پيغمبر ( ص ) روايت شده است كه فرمود : قرآن رام است و داراى وجوه مختلف پس آن را بر بهترين وجهها حمل كنيد ، خود اين خبر نيز مانند قرآن داراى وجوهى است كه بنا بر همه وجوه اين معنى مقصود است كه گفته شد ، زيرا كه چند وجه بودن قرآن ممكن است از جهت موادّ الفاظ و شكل و هيئتهاى آن يا از جهت اعراب و تركيب آن باشد كه تحقيق اين مطلب در فصل آينده خواهد آمد ، و ممكن است ، از جهت دلالت الفاظ و مصاديق آن باشد ، و اين دلالت و كثرت مصاديق يا طولى است بدين معنى كه هر لفظى از قرآن دلالت بر يك مفهوم مىكند كه آن مفهوم داراى مصداقهائى بر حسب نشئههاى طولى است كه مصداقهاى مرتبهء بالا نسبت به مرتبهء پائين به منزلهء روح است ، نسبت به پيكر و اتّحاد آن دو ، بهمنزلهء اتّحاد روان و پيكر است و اين معنى تنزيل و تأويل و ظاهر و باطن در قرآن است ، و اين مطلب گذشت كه قرآن بر حسب مراتب ، مصداقهاى متعدد دارد ، و اينكه مصداقهاى طبيعى ظهور و تنزيل قرآن است و مصداقهاى روحانى بطنها و تأويل آن مىباشد .
اين وجه در قرآن جارى است و همين معنى از خبر مذكور نيز اراده شده است و يا اينكه كثرت مصاديق عرضى است ؛ به اين معنى كه هر