مردم ايالات شرق بزبانهاى ايرانى ديگر تكلم ميكردهاند . در رديف قطعات مانوى مذكور ، كه به دو زبان پهلوى نوشته شده ، در تورفان قطعاتى بدست آوردند ، كه آندرآس آن را لغت سغدى تشخيص داد . وقتى ، كه قسمتهايى از عهد جديد ( انجيل ) به زبان سغدى كشف گرديد ، مطالعه و فهم قطعات مذكور آسانتر شد . بعد از چندى متنهاى بودايى بدست آمد ، كه بلغت سغدى قديم نوشته شده بود و علماء دريافتند ، كه زبان سغديان داراى چقدر اهميت بوده است . فعلا در ناحيه « يقنوب » پامير لهجهاى متداول است ، كه از بقاياى سغدى قديم بشمار ميآيد . بنابر قول گوتيو « 1 » در آغاز تاريخ مسيحى « زبان سغدى در طول خطى متداول بود ، كه از ديوار چين تا سمرقند و تا مغرب امتداد داشت » . زبان سغدى در مدت چند قرن در آسياى مركزى لغت بينالمللى بشمار ميرفت و بتوسط اين زبان بود كه كتب مانوى و بودايى حتى در قبايل ترك هم نفوذ پيدا كرد . « 2 »
علاوه بر اينها در حفارى تركستان چين متونى از بوداييان بدست آمد ، كه به دو لغت ، كه تا آن روز از وجود آن اطلاع نداشتند ، نوشته شده بود . امروز آن دو لغت را سكايى و تخارى مىنامند .
هامش
( 1 ) -Gauthiot( 2 ) - در باب زبان و ادبيات سغدى بمنابع ذيل مراجعه كنيد :
مولر ،F . W . K . Mullerبقاياى آثار خطىHandschriften - Reste، ج 2 ، ص 103 - 96 ( مشتمل بر قطعاتى از متون مانوى ) : از همين مؤلف ، متون سغدىSoghdische Texteج 1 . رسالات آكادمى پروس 1913 ( قطعاتى از انجيل )
گوتيوR . Gauthiot، يك ترجمه سغدى از وسنترياتك -Une version sogh du Vessantara Jatakaمجله آسيايى 1912 ؛ از همين مؤلف ، سوتراى انكل لونگLe Sutra du religieux Ongles - longs، يادداشتهاى زبان - شناسى ، ج 17 ؛ ايضا از همين مؤلف ، تحقيق در باب صرف و نحو سغدىEssai de Grammaire soghdienneج 1 ، پاريس 23 - 1914 ، ج 2 ، تأليف بنونيست 1929 . -