به راه قلزم شهرت داشت . اين راه از بندر قلزم در درياى سرخ آغاز شده « 1 » و حجاج از طريق دريا به بندر جار « 2 » كه در حجاز و در ساحل غربى درياى سرخ واقع است ، مىرفتند و از آنجا از راه خشكى عازم مدينه مىشدند كه چهار روز راه بود . سپس براى احرام بستن به جحفه رفته و از آنجا عازم مكه مكرمه مىشدند . « 3 »
راه دوم از مسير خشكى بود و از نظر اهميت ، پس از راه دريايى عيذاب و قلزم قرار داشت . روش مستنصر فاطمى در اعزام حجاج از اين مسير چنان بود كه در نيمههاى رجب فرامينى در اين باره صادر مىكرد و در رمضان اعلام مىشد : اى مسلمانان ، موسم حج رسيده و كاروان سلطان مطابق معمول هر سال ، حركت خواهد كرد و همراه آن سپاه و اسب و شتر و زاد و توشه خواهد بود . « 4 » كاروان در اول روز ماه ذىقعده حركت مىكرد و در بركه حجاج منزل مىنمود . « 5 » در آنجا براى مدت كوتاهى اقامت كرده سپس به سمت بُوَيب و عجرود مىرفت . « 6 » اين كاروان دريا را دور مىزد تا
هامش
( 1 ) . قلزم شهرى است در ساحل درياى سرخ كه تجارى كه كالايى از مصر به حجاز ويمن مىبرند در آنجا اتراق مىكنند . در آنجا جايگاههايى براى توقف كشتى هست . يعقوبى ، البلدان ، ص 340
( 2 ) . جار شهرى در ساحل درياى سرخ كه بندرى براى مدينه منوره است كه كشتىهاىحامل كالاهاى تجارى از حبشه و مصر و عدل و چين و ديگر بلاد هند در آن رفت و آمد دارند . ياقوت ، معجم البلدان ، ج 2 ، ص 93 - 92
( 3 ) . ناصر خسرو ، سفرنامه ، ص 111 - 110
( 4 ) . همان ، ص 109
( 5 ) . همان ، ص 110
( 6 ) . ابن خردادبه ، المسالك ، ص 149