مىدانى ؟ » گفتم : « نه ، يا رسول اللّه » . فرمود كه « فلان ديو اعوذ خوان است ، و فلان شيطان لا حول خوان است ، از ايشان برحذر باش . » هر دو را مىشناختم و با ايشان صحبت مىداشتم . ترك صحبت ايشان كردم .
( 16 ) اى درويش ! 394 آدمى كه عالم صغير است ، مركّب است از دو عالم ، عالم ملك و عالم ملكوت . عالم ملك صورت است ، و عالم ملكوت معنى است . عالم ملك جسم است ، و عالم ملكوت جان است . عالم ملك خانه است ، و عالم ملكوت خداوند خانه است . اين خداوند خانه مراتب دارد ، و در هر مرتبهاى نامى دارد : در مرتبهاى نامش طبيعت است .
و در مرتبهاى نامش نفس است ، و در مرتبهاى نامش عقل است ، و در مرتبهاى نامش نور اللّه است .
( 17 ) چون اين مقدّمات معلوم كردى ، اكنون بدانكه از طبيعت كه مرتبهء اوّل است سه چيز در وجود مىآيد ، يكى عمارت و آبادانى و فرمان بردن ، و يكى فساد و خرابى و فرمان نابردن ، و يكى تكبّر و خودبينى و فرمان نابردن ، ازين سبب انبيا اين خداوند خانه را سه نام نهادهاند . و به اعتبار آنكه عمارت و آبادانى مىكند ، و فرمان برد ، نامش ملك نهادند ؛ و به اعتبار آنكه فساد و خرابى مىكند ، و فرمان نمىبرد ، نامش شيطان نهادند ؛ و به اعتبار آن كه تكبّر و خودبينى مىكند ، و فرمان نمىبرد ، نامش ابليس نهادند .
و از اينجا گفتهاند كه هر آدمى كه هست ، شيطانى دارد كه با وى همراه است و با وى زندگانى مىكند . و رسول - عليه السلام - فرمود كه
« اسلم شيطانى على يدى »
. پس ملك و شيطان ، و ابليس يك جوهر باشند ، و آنيك جوهر را به اضافات و اعتبارات مختلفه ذكر كردهاند . و اگر هر سه را شيطان گويند . هم راست باشد :
« وَ الشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ »
.
( 18 ) اى درويش ! چون معنى ملك و شيطان و ابليس را دانستى ، اكنون بدانكه ابليس در مردم عوامّ كم باشد ، در مردم عوامّ ملك و شيطان بود . ابليس در علما و مشايخ و حاكم بود . ايشان باشند كه معجب و خودبين بوند ، و هيچكس را بالاى خود نتوانند ديد ، همه را فرود خود بينند . تا سخن دراز نشود ، و از مقصود بازنمانيم !
( 19 ) اى درويش ! عالم كبير هم مركّب است از دو عالم ، عالم ملك و عالم ملكوت .
عالم ملك صورت است ، و عالم ملكوت معنى است . عالم ملك جسم است ، و عالم ملكوت جان است . عالم ملك خانه است ، و عالم ملكوت خداوند خانه است ، اين