گفتم ( 1 ) : من در حال نپرستم آن را كه شما پرستى ( 2 ) و [ نه نيز شما پرستيد ] ( 3 ) مرا ( 4 ) در حال .
آنگه براى [ نفى ] ( 5 ) استقبال كلام از سرگرفت ، گفت : * ( وَلا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ ) * ، و نه من پرستم آن معبود را كه شما پرستى ( 6 ) در مستقبل ايّام ، و نه نيز شما [ 194 - پ ] معبود مرا پرستى ( 7 ) در مستقبل . و بر اين وجه در كلام تكرار نباشد ، و اين وجهى است نيكو . و اين وجه حكايت كردهاند از ابو العباس ثعلب .
و جواب سهام ( 8 ) از آيت آن است كه اختلاف معنى مستفاد است از « ما » ، براى آن كه « ما » در آيات اوّل موصوله است ، يعنى لا أعبد معبودكم و لا أنتم تعبدون معبودي . و در آيات ديگر « ما » مصدرى است . و لا أنا عابد عبادتكم ، أى مثل عبادتكم ، گفت : عبادت من چون عبادت شما نباشد ، چه عبادت من بر وجه قربت و شكر نعمت باشد ، و عبادت شما بر وجه متابعت پدران ، اقتدا باشد به ايشان بر سبيل تقليد . پس عبادت ما مختلف است از اين وجه ، و « ما » مصدرى ( 9 ) در كلام عرب معروف و مشهور است و در قرآن و اشعار بسيار آمده است ، منها قوله : وَضاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ( 10 ) ، أى برحبها ، و قوله : وَالسَّماءِ وَما بَناها ، وَالأَرْضِ وَما طَحاها ، وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها ( 11 ) ، و طحوها ( 12 ) و تسويتها ، و قال الشّاعر :
يا رتع سلامة بالمنعتي
بخيف سلع جادك الوابل ( 13 )
هامش
( 1 ) . آج : گفت .
( 7 - 6 - 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : پرستيد .
( 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج افزوده شد .
( 4 ) . آج : معبودى را .
( 5 ) . اساس : كلمهء زير وصّالى رفته است ، با توجّه به كا ، آد افزوده شد .
( 8 ) . آج ، كا ، آد ، گا : سيوم .
( 9 ) . آج است .
( 10 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 25 ، اصل آيه چنين است : ( و ضاقت عليكم الارض رحبت ) : نيز چنين است در همين سوره ( 9 ) آيهء 118 : * ( إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ) * .
( 11 ) . سورهء شمس ( 91 ) آيهء 5 تا 7 .
( 12 ) . آج : اى بناءها و طحوها !
( 13 ) . كذا : در اساس و ديگر نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 12 / 193 ) : الوبل .