با ماست بازگشت ايشان .
پس بر ماست شمار ايشان .
قوله : * ( هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ ) * ، حق تعالى بر سبيل وعظ و تذكير گفت : به تو آمد اى محمّد حديث غاشيه ؟ يعنى روز قيامت كه همه چيز را به هول و هيبت باز پوشد ، يعنى غالب و قاهر شود بر همه چيزها . اين قول بيشتر مفسّران است .
سعيد جبير و محمّد بن كعب گفتند : غاشيه ، دوزخ است بيانش قوله : وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ ( 1 ) .
آنگه گفت : * ( وُجُوه يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ ، عامِلَةٌ ناصِبَةٌ ) * ، رويهايى باشد آن روز خاشع ، ذليل . « عاملة » ، حسن بصرى و سعيد جبير گفتند : مراد آنانند كه عمل كرده باشند در دنيا نه براى خداى ، و روز قيامت خداى تعالى ايشان را در عمل دارد به مقاسات سلاسل و اغلال . عبد اللَّه عبّاس گفت : آنان را خواست كه در دنيا تكبّر كردند از اطاعت خداى و عمل كردن ( 2 ) براى او ، و ايشان را ذليل كند روز قيامت ، و اعمال شاقّه بر ايشان نهد در دوزخ تا [ 108 - ر ] از آن به رنج آيند .
كلبيّ گفت : ايشان را بر روى به دوزخ كشند . ضحّاك گفت : تكليف كنند ايشان را تا بر كوههايى مىشوند در دوزخ . چون به سر كوه رسند به زير افتند . و « ناصب » ، در نصب باشد ( 3 ) ، و آن تعب بود و رنج كقول النّابغة :
كليئي ( 4 ) لهمّ يا اميمة ناصب
و نصب آن باشد كه در كار رنجور شود ، قال اللَّه تعالى : لا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ ( 5 ) ، عبد اللَّه مسعود گفت : به دوزخ فرو شوند چنان كه شتر به حوض فرو
هامش
( 1 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 50 .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : عمل نكردند .
( 3 ) . آج : و نصب ذو نصب باشد ، آد ، كا ، گا : ناصبة أى ذو نصب .
( 4 ) . كا : ذريني .
( 5 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 48 .