كرد از رسول - عليه السلام - كه او گفت : ضريع چيزى باشد در دوزخ با تيه ماند ( 1 ) از صبر تلختر باشد و از مردار گندهتر و از آتش گرمتر باشد .
عمرو عبيد گفت : حسن بصرى در ضريع چيزى نگفت الَّا آن كه نوعى است از عذاب كه خداى براى اهل دوزخ نهاده باشد . ابن كيسان گفت : طعامى باشد كه عذر آن ضريع و ذليل شوند و در خداى تضرّع كنند ، بر اين تأويل فعيل به معنى مفعول باشد .
ابو الدّرداء گفت : خداى تعالى روز قيامت روز اهل بهشت نيكو كند چون فعلشسان ، و روى اهل دوزخ زشت كند همچون عملشان . آنگه گرسنگى بر اهل دوزخ مسلط كند تا چنان شوند كه آن عذاب كه در او باشد بر ايشان آسان شود استغاثت كنند و فرياد خواهند . پس از ساليان بسيار ايشان را ضريع آرند از آن استغاثت كنند ، ايشان را طعام ذا غصّه آرند كه در گلو ايشان بماند هزار سال فرياد مىخواهند ، ياد آيد ايشان را كه در دنيا غصّه فرو بردندى ، آب خواهند [ 109 - ر ] هزار سال همچنين فرياد مىخواهند . آنگه ايشان را از اين چشمهء آنيه شربتى دهند كه روى ايشان از آن بريان شود ، و ذلك قوله : يَشْوِي الْوُجُوه بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً ( 2 ) ، چون به شكم ايشان رسد ، احشا و امعا را پاره پاره كند ، و ذلك قوله : وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ ( 3 ) .
مفسرّان گفتند : چون اين آيت آمد ، مشركان گفتند : امّا شتران ما به خوردن ضريع فربه شوند ، خداى تعالى آيت فرستاد و گفت : * ( لا يُسْمِنُ وَلا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ ) * ، گفت : فربه نكند خورندهءش ( 4 ) را و بنگزيراند از گرسنگى . و دروغ گفتند كه اين شوك شتر چندان خورد ( 5 ) تا تر باشد ، چون خشك شد هيچ گرد آن نگردد .
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : دوزخ كه با خار ماند .
( 2 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 29 .
( 3 ) . سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 15 .
( 4 ) . آج : خوردنش .
( 5 ) . كا ، آد ، گا : كه شتران اين خار را آنگه خورند .