كه بدان محافظت كند دوست خداى باشد : نماز و روزه و غسل جنابت ، و حمل كردن بر عموم اوليتر باشد [ 102 - پ ] .
* ( فَما لَه مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ ) * ، گفت : ( 1 ) اين آدمى كافر را در اين روز كه روز قيامت باشد هيچ يارى و ياورى نباشد .
آنگه قسم كرد به آسمان ، گفت : * ( وَالسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ ) * ، به حقّ آسمان كه خداوند باران متراجع است كه يك بار بيايد و يك باز باز ايستد ، و گفتند : مراد به « سماء » ابر است ، و عرب بر سبيل مقاربت ابر را « سماء » گويند و باران را نيز سماء گويند ، يقال : اصابنا ( 2 ) سماء ، أى مطر . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به « سماء » ابر است و مراد به « رجع » باران است . ابو عبيده گفت : « رجع » آب باشد ، قال المتنخّل الهذلىّ في صفة سيف ( 3 ) :
ابيض كالرجع رسوب اذا
ما ثاخ في محتفل يختلي
ابن زيد گفت : مراد به « رجع » آن است كه آفتاب و ماه گاهى بر آيد و گاهى فرو شود .
* ( وَالأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ ) * ، و به حقّ زمين كه خداوند شكاف است ، يعنى شكافته مىشود به نبات و درختان و جويها ، و مثله قوله : ثُمَّ شَقَقْنَا الأَرْضَ شَقًّا ( 4 ) إلى آخرها . مجاهد گفت : مراد به اين هر جايى است كه دو كوه باشد و در ميان آن راهى بود ، چنان كه مأزمين عرفات .
* ( إِنَّه ) * ، جواب قسم است ، كه او ، يعنى قرآن قولى است فصل ، يعنى فاصل - فصل كننده ميان حق و باطل و حلال و حرام .
* ( وَما هُوَ بِالْهَزْلِ ) * ، و اين قرآن هزل نيست ، جدّ است .
هامش
( 1 ) . اساس : لك ، آج : ندارد ، با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 2 ) . كا ، آد ، گا : اصابتنا .
( 3 ) . آج : السيف .
( 4 ) . سورهء عبس ( 80 ) آيهء 26 .