جابر عبد اللَّه انصارى گفت : شاهد روز قيامت است و مشهود مردمانند .
محمّد بن كعب گفت : شاهد آدمى است و مشهود خداست - جلّ جلاله - كه آدمى بر توحيد و يگانگى او گواهى مىدهد ( 1 ) . عطاء بن يسار گفت : شاهد آدم است و فرزندانش ، و مشهود روز قيامت ( 2 ) . ابو مالك گفت : شاهد عيسى است و مشهود امّتش ، بيانه قوله : وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ [ 93 - پ ] فِيهِمْ ( 3 ) . عبد اللَّه بن يحيى گفت ( 4 ) : شاهد رسول است - عليه السلام - و مشهود امّتش ، بيانه قوله : وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ ( 5 ) . حسين بن الفضل گفت : شاهد اين امّتاند و مشهود دگر امّتان ، بيانه قوله : وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ( 6 ) .
سعيد بن المسّيب گفت : شاهد روز ترويه است و مشهود روز عرفه سعيد جبير گفت : شاهد خداست و مشهود ماايم ، بيانه قوله : وَكَفى بِاللَّه ( 7 ) ، قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّه شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ( 8 ) . و گفتند : شاهد اعضاى بنى آدم است و مشهود بنى آدم ، بيانه قوله : يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ( 9 ) . بعضى دگر گفتند : شاهد حجر الأسود است و مشهود حاجيان كه او را استلام كرده باشند ، گفت : بيانش
قوله - عليه السلام - و له لسان ذلق يوم القيامة يشهد لمن وافاه ،
گفت : روز قيامت سنگ سياه را زبانى باشد فصيح گواى دهد براى آنان كه به او رفته باشند .
و گفتند ( 10 ) : شاهد شب و روز است و مشهود بنى آدم ، بيانش آن خبر كه رسول - عليه السلام - گفت : هيچ روزى نو نشود الَّا و ندا مىكند كه من روزىام
هامش
( 1 ) . آج : گواهى دهند .
( 2 ) . آج : شاهد آدم است و مشهود فرزندانش در روز قيامت .
( 3 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 117 .
( 4 ) . آد ، كا ، گا : عبد العزيز يحيى گفت .
( 5 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 89 .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 143 .
( 7 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 28 .
( 8 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 19 .
( 9 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 24 .
( 10 ) . اساس : گفت ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .