طاعات و اجتناب قبايح .
ا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً ، گفت : ما مىترسانيم شما را [ 55 - ر ] از عذابى نزديك ، و آن روز قيامت است و عذاب او ، و گفتند : عذاب روز بدر است .
مَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ ، آن روز كه مرد نگران باشد آن عمل را كه كرده باشد ، يعنى منتظر باشد جزاى آن عمل ( 1 ) كه كرده باشد . و به اتّفاق اين « نظر » به معنى انتظار است . يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً ، و كافر گويد : كاشك من خاك بودمى ، وقت را ( 2 ) چون در خاك خاك شده بودم اعادت نكردندى مرا و به شمارگاه نياوردندى .
عبد اللَّه بن عمرو گفت : ( 3 ) چون روز قيامت باشد و زمين را همچنان كه اديم گسترند بگسترند و دوابّ و بهايم و وحوش را جمع كنند براى قصاص ، و خداى تعالى مقاصّت كند ميان ايشان تا انتصاف كنند از گوسفند سرو دار كه از او تعدّى رفته باشد بر آن گوسفند بى سرو ، آنگه چون انتقام كشيده باشد و عوض بستده و به او داده فرمان دهد تا خاك شوند ايشان ، كافر عند آن حال گويد : ا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً ، تمنّاى حال ايشان كند .
و عكرمه گفت : در بعضى كتب ديدم كه عند آن حال كه كافر تمنّاى آن كند كه كاشك تا خاك بودمى ، حيوانات ديگر از بهايم و وحوش چون غم و اندوه و شدّت حال آدميان بينند ، گويند : سپاس خداى را كه ما را تكليف نكرد چنان كه شما را تا چنان كه ما را اميد بهشت نيست ، بيم دوزخ نباشد .
ابو القاسم بن حبيب گفت : در بعضى تفاسير ديدم كه مراد به « كافر » ابليس است كه استنكاف كرد از سجدهء آدم و گفت : خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ ( 4 ) ، سجده نكنم او را كه او از خاك است ، آنگه كه مرتبت او بيند تمنّاى حال
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها را .
( 2 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : و مرا .
( 3 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : عبد اللَّه عمر گفت .
( 4 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 12 .