« زا » خواندند من الإنزال . و روح و كسائى و سهل خواندند : تنزّل الملائكة ، به ضمّ « تا » ( 1 ) و فتح « زا » بر ( 2 ) فعل مجهول و رفع الملائكة باسناد الفعل المجهول إليها . فرو - فرستند فريشتگان را * ( بِالرُّوحِ ) * ، اى بالوحى ( 3 ) . و براى آن وحى را روح خواند كه دلها به آن ( 4 ) زنده شود ، چنان كه تن به روح زنده شود . عطا گفت : به نبوّت ، نظيره : يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِه عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه ( 5 ) . . . ، قتاده گفت : مراد به روح رحمت است .
ابو عبيده گفت : بالرّوح ، اى مع الرّوح ، يعنى جبريل و « با » به معنى « مع » است . * ( مِنْ أَمْرِه ) * ، از فرمان او « من » به معنى ابتداى غايت است ، يعنى نزول ايشان از فرمان خداى باشد ، * ( عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه ) * ، بر آن كه خواهد از بندگانش و « من » ( 6 ) به معنى تبيين است . * ( أَنْ أَنْذِرُوا ) * ، كه بترسانى . * ( أَنَّه لا إِله إِلَّا أَنَا ) * ، خلقان را اعلام كنند كه جز من خدايى نيست ، و محلّ « ان » مع الفعل ، نصب است بنزع الخافض ، و التقدير :
ينزّل الملائكة بأن انذروا انّه لا إله إلَّا انا ، محلَّه النّصب بوقوع الانذار عليه . « أن » با اسم ( 7 ) و خبر در محلّ نصب است به آن كه مفعول إنذار است . * ( فَاتَّقُونِ ) * ، از من بترسى و از معاصى من اجتناب كنى . * ( خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ ) * ، كه او آفريد آسمان و زمين را به حق . * ( تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ ) * ، او متعالى است از آن كه با او شرك ( 8 ) گويند .
حمزه و كسائى اين جا ( 9 ) « تشركون » خواندند به « تا » .
* ( خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ ) * ، آدمى را بيافريد از آب ، اين كه ( 10 ) از ميان پشت و سينه بيرون آيد كه خداى ( 11 ) از او به عادت فرزند آفريند و هر آب ( 12 ) اندك را به تازى نطفه خوانند ( 13 ) و اشتقاق او من « نطف » إذا قطر باشد . * ( فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ ) * ، اين « اذا » را اذاء مفاجات ( 14 ) خوانند ، كقولهم : فتحت الباب فاذا زيد بالباب ، يعنى بس نبود
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : يا .
( 2 ) . آج ، لب : ندارد .
( 3 ) . قم به وحى .
( 4 ) . قم ، آط ، آب ، آز ، آج ، لب : به او
( 5 ) . سورهء مومن 40 آيهء 15 .
( 6 ) . لب : ندارد .
( 7 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : باسم .
( 8 ) . جميع نسخه بدلها : شريك .
( 9 ) . قم : اين جا نيز ، آط ، آب ، آز ، آج ، لب : نيز اين جا .
( 10 ) . قم ، آط ، آب ، آز ، آب : آبى كه ، آج ، لب : آبى كه .
( 11 ) . قم تعالى .
( 12 ) . جميع نسخه بدلها : نيز آب .
( 13 ) . جميع نسخه بدلها : خواندند .
( 14 ) . قم : اين را « اذا » مفاجا .