بعضى دگر گفتند : « كان » ناقصه است ، و « تجارة » اسم اوست ، و « حاضرة » صفت او ، و * ( تُدِيرُونَها ) * خبر اوست در محلّ نصب . و عاصم خواند : * ( إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً ) * ، بر آن ( 1 ) كه اين خبر « كان » باشد و اسم « كان » مقدّر ( 2 ) ، و التّقدير : الَّا ان تكون التّجارة تجارة حاضرة او المبايعة تجارة حاضرة ، و انشد الفرّاء ( 3 ) :
للَّه قومي اىّ قوم لحرة ( 4 )
اذا كان يوما ذا كواكب اشنعا
اى اذا كان اليوم يوما ، و انشد ايضا :
أ عينيّ هلَّا تبكيان عفاقا
اذا كان طعنا ( 5 ) بينهم و عناقا
اى اذا كان الامر طعنا بينهم .
حق تعالى گفت : اين نوشتن براى آن مىبايد تا حقّ كسى بر كسى ضايع نشود چون تجارتى باشد حاضر دست بدست كه متاع ( 6 ) بدهد و بها بنقد بستاند ، به نوشتن ( 7 ) حاجت نباشد . چون چنين بود ، حاجت نبود به نوشتن ، اگر بنويسى ( 8 ) بر شما حرجى و بزه اى نبود .
* ( وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ ) * ، و گواه برگيرى چون مبايعت كنى ( 9 ) . ضحّاك گفت : هذا عزم من اللَّه واجب ، اين عزمى است يعنى واجب است بر هر چه باشد از اندك و بسيار بنقد و نسيه ، و لو على باقة بقل ، و اگر بر دسته تره ( 10 ) باشد ، و اين مذهب اصحاب ( 11 ) ظاهر است و اختيار جرير طبرى ( 12 ) . ديگران گفتند : امر استحباب و ندب است ، و اين قول بيشتر مفسران و جمله ( 13 ) فقهاست . و ابو سعيد خدرىّ ( 14 ) گفت ( 15 ) : تعلَّق به امانت دارد ، اگر مرد امين باشد به اشتهار ( 16 ) حاجت نبود ، و اگر ( 17 ) امين نباشد اشهاد بايد كردن .
هامش
( 1 ) . تب : براى آن .
( 2 ) . همه نسخه بدلها باشد .
( 3 ) . تب شعر .
( 4 ) . آج : بجرّة .
( 5 ) . آج : ظعنا .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : متاعى .
( 7 ) . تب : نبشتن .
( 8 ) . تب : بنويسد .
( 9 ) . تب : يعنى چون مبايعت كنيد گواه برگيريد .
( 10 ) . فق : تره .
( 11 ) . اساس : اهل ، با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 12 ) . كذا : در اساس و همه نسخه بدلها ، چاپ شعرانى ( 2 / 418 ) : ابن جرير طبرى .
( 13 ) . اساس كه نو نويس است : عامّه ، با توجه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 14 ) . تب : ابو سعيد الخدرىّ .
( 15 ) . تب اگر .
( 16 ) . اساس : باشتهاد ، تب : به شهادت ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 17 ) . تب مرد .