امّا افراد جبريل و ميكال به ذكر با آن كه داخل باشند في قوله : * ( وَمَلائِكَتِه ) * ، اين را تخصيص بالذّكر خوانند براى تنبيه بر قدر و منزلت ايشان و تعظيم ( 1 ) شأن ايشان بنزديك خداى تعالى ، چنان كه گفت : أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ ( 2 ) . . . ، و ميكائيل على وزن ميكاعيل قراءت اهل مكّه ( 3 ) است . و ميكائل على وزن ميكاعل قراءت اهل مدينه است ، و ميكال على وزن مفعال قراءت اهل بصره است ، و شاعر گويد :
و يوم بدر لقيناكم ابا ( 4 ) مدد
فيه مع النّصر جبريل و ميكال
و قال جرير ( 5 ) [ 117 - پ ] :
عبدوا الصّليب و كذّبوا بمحمّد
و بجبرئيل و كذّبوا ميكالا ( 6 )
و درست آن است كه اين دو نام اعجمى است ، علم موضوع غير مشتق ، و اگر چه در وجهى روايت كردند ( 7 ) از جماعتى اهل علم كه جبريل و ميكايل را معنى آن است كه : عبد اللَّه و عبيد اللَّه ، و هر اسمى كه در آخر او « ايل » است اين معنى ( 8 ) دارد ، چه « ايل » به ( 9 ) سريانى ( 10 ) « اللَّه » باشد ، و اين روايت عكرمه و سعيد جبير و عطاست از عبد اللَّه عبّاس .
پس بر اين وجه سببى دگر از موانع صرف در او باشد ، و آن تركيب است كمعديكرب ، و اگر قايلى گويد : اين تركيب نيست ، اضافت است كعبد اللَّه و عبيد اللَّه ( 11 ) معتمد وجه اول باشد .
حق تعالى بيان كرد در اين آيت كه : هر كس كه دشمن جبريل باشد ، دشمن خدا و جمله فريشتگان و رسولان و ميكايل باشد ، پس آنگه خداى دشمن او باشد براى آن كه به عداوت ايشان كافر شود و خداى دشمن كافران باشد . و عداوت از ما ارادت مضرّت باشد به غيرى ، و از خداى ارادت عقاب باشد به مستحقّش . و عداوت
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : عظم .
( 2 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 7 .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و كوفه و شام .
( 4 ) . آج ، لب : اتا ، فق ، مب ، مر : ايا .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : و شاعر گفت .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر پرستيدند صليب را و به دروغ داشتند محمّد را و جبرئيل و ميكائيل را نيز .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : كردهاند .
( 8 ) . مج را .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها زبان .
( 10 ) . دب ، لب ، فق ، مب : بصريان ، آج : عبريان .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها پس .