است چون : سبحان و قربان و فصلان ( 1 ) ، و بيشتر در مصدر فعّل آيد به تشديد « عين » .
امّا « كتاب » في قوله تعالى : الم ذلِكَ الْكِتابُ ( 2 ) . . . و اين لفظ نيز مصدر است ، « كالقيام و الصيام » و گفتهاند : « فعال » است به معنى « مفعول » ، چون :
« كتاب » حجّت كه به معنى « محسوب » است و « لباس » كه به معنى « ملبوس » است . و اين لفظ در قرآن و كلام عرب بر وجوه آمد ( 3 ) . به معنى « فرض » آيد ( 4 ) ، في قوله تعالى : كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ ( 5 ) . . . ، اى فرض عليكم .
و « كتاب » حجّت باشد في قوله تعالى : فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ ( 6 ) . . . ، اى بحجّتكم . و كتاب به معنى اجل آيد ( 7 ) في قوله تعالى : وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ( 8 ) ، اى اجل . و « كتاب » به معنى حكم آيد ( 9 ) في قول النّبى - صلى اللَّه عليه و سلَّم : سأقضي بينكم بكتاب اللَّه ، اى به حكم اللَّه ( 10 ) ، قال الشّاعر :
و مال الولاء بالبلاء فملتم
و ما ذاك قال اللَّه إذ هو يكتب
اى يقضي و يحكم .
و « كتاب » به معنى مكاتبت سيّد باشد بنده اش را ( 11 ) ، في قوله تعالى : وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ ( 12 ) . . . ، و اين مصدر « فاعل » باشد به معنى « مفاعله » ، چون : جدال ، و خصام ، و قتال ، به معنى « مجادله » ، و « مقاتله » ، و « مخاصمه » ( 13 ) . و اصل او جمع باشد ، من قولهم : « كتبت البغلة اذا جمعت بين شفرتيها ( 14 ) بحلقة » . و لشكر را « كتيبه » گويند ( 15 ) از آن جا كه مجتمع باشد .
هامش
( 1 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، « فصلان » در مآخذ لغت عرب به عنوان مصدر نيامده است ، احتمال تحريف كلمه مىرود ، « فصلان » جمع فصيل است .
( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 1 و 2 .
( 3 ) . مب ، مر : آمده است .
( 4 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز : آمد ، مب : آمده است .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 183 .
( 6 ) . سورهء صاف ( 37 ) آيهء 157 .
( 7 ) . مج ، آج ، لب ، فق ، وز : آمد ، مب ، مر : آمده است .
( 8 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 4 .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : آمد .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب و .
( 11 ) . آج ، لب ، فق ، مب : باشد به بنده اش .
( 12 ) . سورهء نور ( 24 ) آيهء 33 .
( 13 ) . مب باشد .
( 14 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، ظاهرا صورت صحيح كلمه « شفريها » مىباشد .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب : خوانند .