شد فاتحه الكتاب ( حمد ) سپس اقرأ باسم . . . است . در تاريخ قرآن هست حمد بعد از مدثّر نازل شده است . دقت اين ترتيب كه در بارهء سوره هاى مكَّى و مدنى نقل شد همان است كه در تاريخ قرآن ص 93 ببعد از فهرست ابن نديم و چند كتاب ديگر و در كتاب قرآن در اسلام ص 106 ببعد از اتقان سيوطى و در مقدمهء تفسير خازن ( فصل جمع القرآن ) با مختصر تفاوت از حيث پس و پيش و مكَّى و مدنى بودن نقل شده ولى نگارنده از مجمع البيان نقل كردم .
در مجمع از ابن عباس نقل شده :
اول هر سوره كه در مكَّه نازل ميشد در مكَّه نوشته ميشد سپس خدا آنچه ميخواست در مدينه بر آن ميافزود ، از اين معلوم مىشود مقدار بعضى از سوره ها در مكَّه نازل شده و بقيّه در مدينه نازل گشته است .
ولى نقل اين ترتيبات بابن عباس ميرسد كه سه سال پيش از هجرت به دنيا آمده و در رحلت رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله سيزده يا چهارده ساله بود و جز زمان اندكى از دورهء آنحضرت را درك نكرده است و نيز در آنها نام امثال عكرمه ، عطا ، مجاهد ، ضحّاك و غيره به چشم مىخورد كه نميتوان بنقل آنها اعتماد كرد چنان كه خواهيم گفت .
در « قرآن در اسلام » ص 110 فرموده : اين روايات نه ارزش روايت دينى دارند و نه ارزش نقل تاريخى :
زيرا اتّصال به پيغمبر ندارند تا ارزش روايت دينى داشته باشند و تازه روشن نيست كه ابن عباس اين ترتيب را از خود پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله فرا گرفته يا از كسان ديگر كه معلوم نيست چه كسانى بودهاند و يا از راه اجتهاد كه تنها براى خودش حجيّت دارد .
امّا ارزش نقل تاريخى ندارند زيرا ابن عباس جز زمان ناچيزى از حيات پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله را درك نكرده و در نزول اينهمه سوره هاى قرآن حاضر نبوده است گذشته از اينها اين روايات با فرض صحت خبر واحد
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 289
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٨٩