بود كه حتى وهابيان پس از استيلا بر مدينه رعايت احترام او را نموده و امير سعود به شيخ الحرم اجازه داد كه به همراه گروهى از خواجگان و ما يملكشان به سوى ينبع عقب نشينى كنند ، اين خواجگان معمولًا در ميان مردم به « الأغوات » شهرت دارند ، و رئيس آنها با عنوان « حضرت عالى » همانند پاشا و شريف مكه مورد خطاب قرار مىگيرد . علاوه بر اين خواجگان ، گروهى از مردم مدينه كه به « فراشان » شهرت دارند به خدمت در مسجد مشغولند ، اين فراشان همزمان به كارهايى از قبيل راهنمايى زواران و زيارت دادن آنان و يا خواندن نماز غايب بر مردگان مىپردازند ، تعداد اين فراشان بسيار است .
بورخارت آنگاه به اهميت كشاورزى در زندگانى مردم مدينه پرداخته و مىگويد : گرداگرد مدينه را نخلستانها فراگرفته كه در ميان آنها خانهها مىباشند و مهمترين محصولات كشاورزى در مدينه گندم و جو و انواع سبزيجات و ميوهها مىباشد . البته مهمترين محصول مدينه خرما است ، اما جو غذاى اصلى مردم شهر را تأمين مىكند از اين رو زمينهاى زيادى به كشت آن اختصاص يافته است ، و محصول بسيار خوبى نيز از آن به دست مىآيد و معمولًا درو آن در ماه مارس انجام مىگيرد . اما ميوهها بيشتر در باغهايى توليد مىشود كه در حومهء قُبا مىباشد ، در اين باغها انار ، انگورهاى عالى ، گلابى ، موز ، هندوانه ، و سبزيجاتى نظير شلغم ، تره ، گشنيز ، پياز ، هويج ، لوبيا به عمل مىآيد . علاوه بر اينها در مدينه درخت زالزالك فراوان ديده مىشود . بورخارت به خرما و درخت آن مىپردازد و شرح مفصلى دربارهء چگونگى كاشت و برداشت محصول آن مىدهد و مىگويد : در مدينه مشهور است كه يكصد گونه خرما به عمل مىآيد ، فراوانترين و ارزانترين گونهء آن به نام « جبلى » مىباشد ، و علاوه بر اين نوع ، از « الحلوه »
موسوعة العتبات المقدسة ( مدينة / مكة ) ( مكه و مدينه از ديدگاه جهانگردان اروپايى ) ( فارسى ) — صفحة 118
مساهمون: جعفر الخياط
ص١١٨