أوصاف الأشراف — صفحة 44

امّا حواس ظاهره شاغل باشند به ديدن صورتهائى كه بيننده را به مشاهدت او رغبت افتد ، و شنيدن صوتهاى مناسب ( 1 ) ، و همچنين در بوىها و طعمها و ملموسات . امّا حواس باطنه شاغل باشند به تخييل ( 2 ) صورتها و حالتها كه خاطر بدان ملتفت باشد ، يا به توهم محبتى يا مبغضتى ، يا تعظيم مسرّتى ( 3 ) يا تحقير مضرتى ( 4 ) ، يا انتظامى يا عدم انتظامى ( 5 ) ، يا به تذكر حال گذشته ، يا به تفكر در امورى كه طالب حصول آن امور باشد مانند مال و جاه . امّا قواى حيوانى شاغل به سبب حزنى ، يا خوفى ، يا غضبى ، يا شهوتى ، يا خيانتى ، يا خجلتى ، يا غيرتى ، يا انتظار لذتى ( 6 ) ، يا اميد قهر بر عدوى ، يا حذر از مولمى باشد . امّا افكار مجازى شاغل تفكر در امرى غير مهم يا علمى غير نافع باشد . و بالجمله هر چه به اشتغال بدان ، از مطلوب محجوب شود . و خلوت عبارت ( 7 ) است از ازالت اين جمله موانع ، پس صاحب خلوت بايد كه موضعى اختيار كند كه همى ( 8 ) از محسوسات ظاهر و باطن شاغلى نباشد و قواى حيوانى را مرتاض گرداند تا او را جذب به آنچه ملايم آن قوى باشد ، و دفع از آنچه غير ملايم بود تحريك نكند ، و از افكار مجازى به كلَّى اعراض كند ، و آن فكرهائى بود كه غايات آن راجع با مصالح معاش فانى باشد ( 9 ) . اما مصالح معاد امورى باشد كه غايات آن حصول لذّات