عالم بزرگ باشد .
اينها همه مقدمه اى است براى جهانى وسيعتر و كاملتر ، و به تعبير قرآن « نشاه اولى » خود خبر از « نشاه اخرى » مىدهد ، چرا انسان متذكر نمىشود ( وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولى فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ ) ( واقعه 62 ) » .
عالم گياهان پيوسته و در هر سال منظره مرگ و حيات مجدد را در برابر چشم انسان مجسم مىسازند ، و آفرينشهاى پى در پى دوران جنينى هر كدام معاد و حيات مجددى محسوب مىشود با اينهمه چگونه اين انسان روز جزا را انكار مىكند ؟
از آنچه گفتيم روشن مىشود كه مخاطب در اين آيه نوع انسان است ، و اين احتمال كه « مخاطب شخص پيامبر اسلام ص باشد و منظور اين است كه با وجود دلائل معاد چه كسى يا چه چيزى مىتواند تو را تكذيب كند » بعيد به نظر مىرسد .
و نيز روشن شد كه منظور از « دين » در اينجا آئين و شريعت نيست بلكه همان جزا و روز جزا است ، آيه بعد نيز گواه بر اين معنى است .
چنان كه مىفرمايد : « آيا خداوند بهترين حكم كنندگان و داوران نيست » ؟ ! ( * ( أَ لَيْسَ اللَّه بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ ) * ) .
و اگر دين را به معنى كل شريعت و آئين بگيريم معنى اين آيه چنين مىشود :
« آيا خداوند احكام و فرمانهايش از همه حكيمانه تر و متقنتر نيست » ؟ يا اينكه آفرينش پروردگار در مورد انسان از هر نظر آميخته با حكمت و علم و تدبير است .
ولى چنان كه گفتيم معنى اول مناسبتر به نظر مىرسد .
هامش
( 1 ) در جلد 23 صفحه 239 به بعد هفت دليل بر مساله « معاد » با استفاده از آيات سوره واقعه بيان شده است .