مىگويند هميشه در كنار كوههاى بلند درههاى بسيار عميق وجود دارد ، و در برابر آن قوس صعودى تكامل انسان ، قوس نزولى وحشتناكى ديده مىشود ، چرا چنين نباشد در حالى كه موجودى است مملو از استعدادهاى سرشار كه اگر در طريق صلاح از آن استفاده كند بر بالاترين قله افتخار قرار مىگيرد ، و اگر اين همه هوش و استعداد را در طريق فساد به كار اندازد بزرگترين مفسده را مىآفريند و طبيعى است كه به « اسفل السافلين » كشيده شود .
ولى در آيه بعد مىافزايد : « مگر كسانى كه ايمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند كه براى آنها پاداشى است قطع نشدنى » ( * ( إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ ) * ) .
« ممنون » از ماده « من » در اينجا به معنى قطع يا نقص است ، بنا بر اين « غير ممنون » اشاره به پاداشى دائمى و خالى از هر گونه نقص است ، و بعضى گفتهاند منظور خالى از منت بودن است اما معنى اول مناسبتر به نظر مىرسد .
بعضى جمله * ( ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ ) * را به معنى ضعف و ناتوانى و كم هوشى فوق العاده دوران پيرى تفسير كردهاند ، ولى در اين صورت با استثناء آيه بعد سازگار نيست ، بنا بر اين با توجه به مجموع آيات قبل و بعد همان تفسير اول درست به نظر مىرسد .
در آيه بعد اين انسان ناسپاس و بى اعتنا به دلائل و نشانههاى معاد را مخاطب ساخته ، مىگويد : « چه چيز سبب مىشود كه تو بعد از اين همه دلائل روز جزا را تكذيب كنى » ؟ ! ( * ( فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ ) * ) .
ساختمان وجود تو از يك سو ، و ساختمان اين جهان پهناور از سوى ديگر ، نشان مىدهد كه زندگى چند روزه دنيا نمىتواند هدف نهايى آفرينش تو و اين
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 145
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٤٥