و سرانجام در آخرين آيه اين سوره ، به سرنوشت نيكوكاران و بدكاران در يك جمله كوتاه و پرمعنى اشاره كرده ، مىفرمايد : « خدا هر كس را بخواهد در رحمتش وارد مىكند ، و براى ظالمان عذاب دردناكى فراهم ساخته است » ( * ( يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِه وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً ) * ) .
جالب اينكه در آغاز آيه مىگويد : « هر كس را بخواهد در رحمت خود وارد مىكند » ولى در پايان آيه ، عذاب را روى ظالمان متمركز مىسازد ، و اين نشان مىدهد كه مشيت او بر عذاب به دنبال مشيت انسان بر ظلم و گناه است ، و به قرينه مقابله روشن مىشود كه مشيت او در رحمت نيز به دنبال اراده انسان در ايمان و عمل صالح و اجراى عدل است ، و جز اين از حكيم نمىتوان انتظار داشت .
عجب اينكه با اين قرينه روشن باز افرادى مانند فخر رازى صدر آيه را دليل بر مساله جبر گرفتهاند بىآنكه ذيل آيه را كه در باره آزادى اراده و عمل ظالمان سخن مىگويد مورد توجه قرار دهند ! ( 1 ) .
خداوندا ! ما را در رحمتت داخل كن ، و از عذاب اليمى كه در انتظار ظالمان است برهان .
پروردگارا ! تو راه را نشان دادى ، ما نيز تصميم به پيمودن اين راه داريم ، ما را مدد فرما ! بارالها ! اگر از « ابرار » نيستيم دوستدار آنهائيم ، ما را به آنها ملحق نما .
پايان سوره انسان ( دهر ) 1 ربيع الثانى 1407
هامش
( 1 ) شرح بيشتر در باره آيات « مشيت » را در جلد 19 صفحه 468 - 461 ( ذيل آيه 37 سوره زمر ) مطالعه فرمائيد .