در پايان اين بحث اشاره اى به تمام هشدارها و انذارهاى گذشته كرده ، مىفرمايد : « آنچه گفته شد تذكر و يادآورى است » ( * ( إِنَّ هذِه تَذْكِرَةٌ ) * ) .
شما در انتخاب راه آزاد هستيد ، « و هر كس بخواهد هدايت شود و طالب سعادت ابدى باشد راهى به سوى پروردگارش بر مىگزيند » ( * ( فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه سَبِيلًا ) * ) .
اگر پيمودن اين راه از طريق اجبار و اكراه صورت گيرد ، نه افتخارى است ، نه فضيلتى ، فضيلت آن است كه انسان با اراده و اختيار خود اين راه را انتخاب كرده ، و بپويد .
خلاصه اينكه خداوند راه و چاه را نشان داده ، و ديده بينا ، و آفتاب روشنى بخش را در اختيار گذارده ، و مردم را مخير ساخته تا در اطاعت فرمانش با اراده و تصميم وارد عمل شوند .
در اينكه جمله « * ( إِنَّ هذِه تَذْكِرَةٌ ) * » ( اينها تذكر و يادآورى است « اشاره به چيست ؟ احتمالات متعددى از سوى مفسران داده شده است : گاه گفتهاند اشاره به مواعظى است كه در آيات قبل آمد ، و گاه گفته شده اشاره به تمام سوره است ، و يا اشاره به تمام قرآن مجيد .
بعضى نيز گفتهاند ممكن است اشاره به دستور نماز و عبادت شبانه باشد كه در آيات نخستين سوره آمده بود و مخاطب در آن پيامبر ص بود ، اين جمله مىخواهد آن را تعميم و گسترش به ساير مسلمانان دهد ، بنا بر اين منظور از « سبيل » ( راه ) در جمله بعد نيز نماز شب است كه از جمله راههاى مهم به سوى پروردگار است همانگونه كه در آيه 26 سوره دهر بعد از دستور عبادت شبانه ( وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَه وَسَبِّحْه لَيْلًا طَوِيلًا ) با فاصله مختصرى مىفرمايد * ( إِنَّ هذِه تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه سَبِيلًا ) * « كه عينا همان آيه مورد بحث است ( 1 )
هامش
( 1 ) تفسير « الميزان » جلد 20 صفحه 147 .