مىشود ، زيرا در آيه بعد مىخوانيم : « خدا مىفرمايد نزد من جدال و مخاصمه نكنيد ، من قبلا به شما اتمام حجت كردهام » و شما را از اين سرنوشت شوم با خبر ساختهام « ( * ( قالَ لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ ) * ) .
اشاره به اينكه از يك سو به شيطان گفتهام : اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً : « برو هر كس از انسانها از تو پيروى كند جهنم جزاى وافر همه شما است » ( اسراء - 63 ) .
و از سوى ديگر به انسانها نيز اخطار كردهام لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ : « به طور مسلم دوزخ را از تو و از پيروانت پر خواهم كرد » ( ص - 85 ) .
اين تهديدها و وعيدها در سائر آيات قرآن نيز آمده است ، و همگى حاكى از اين است كه خداوند هم به انسانها و هم به شياطين اتمام حجت كرده ، و آنها را از اغواگرى و اغواپذيرى بر حذر داشته است .
سپس براى تاكيد بيشتر مىافزايد : « سخن من تغيير ناپذير است ، و كلامى نزد من دگرگون نمىشود و من هرگز به بندگانم ستم نخواهم كرد » ( * ( ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) * ) ( 1 ) .
منظور از « قول » در اينجا همان تهديدها و وعيدها است كه خداوند در آيات مختلف به آن اشاره كرده و نمونه هايى از آن را در بالا آورديم .
تعبير به « ظلام » به صورت « صيغه مبالغه » ( بسيار ظلم كننده ) با اينكه خداوند كمترين ظلمى روا نمىدارد ممكن است اشاره به اين باشد كه مقام علم و قدرت و عدل خداوند چنان است كه اگر ستم كوچكى به كسى كند بزرگ
هامش
( 1 ) « لدى » متعلق به « يبدل » است . بعضى نيز احتمال دادهاند كه متعلق به « قول » بوده باشد ، ولى معنى اول مناسبتر است .