و بسيار خواهد بود ، و مصداق « ظلام » خواهد شد ، بنا بر اين او از هر گونه ستمى بر كنار است .
و يا ناظر به كثرت افراد و مصاديق است چرا كه اگر ستم كوچكى به بنده اى كند افراد شبيه او بسيارند و مجموعا ظلم بسيار مىشود .
به هر حال اين تعبير دليل بر اختيار و آزادى اراده بندگان است ، نه شيطان مجبور است شيطنت كند ، و نه كافران مجبورند راه كفر و عناد و راه شيطان را پيش گيرند و نه سرنوشت قطعى و خارج از اراده براى كسى مقرر شده است .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه چگونه مىفرمايد : « سخن من تغيير ناپذير است » در حالى كه جمعى مشمول عفو او مىشوند ؟
پاسخ اين است كه عفو نيز طبق برنامه حساب شده اى است ، و فرع بر اين است كه انسان عملى انجام داده باشد كه در عين مجرم بودن قابليت و شايستگى عفو را داشته باشد ، اين خود يكى از سنتهاى الهى است كه آنها را كه شايسته عفوند مشمول عفو خويش قرار دهد و اين نيز تغيير ناپذير است .
در آخرين آيه مورد بحث به فراز كوتاه و تكان دهنده اى از حوادث قيامت اشاره كرده ، مىگويد : « به خاطر بياوريد روزى را كه به جهنم مىگوئيم آيا پر شده اى ؟ ! و او در پاسخ مىگويد : آيا افزون بر اين هم وجود دارد » ؟ ! ( * ( يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * ) ( 1 ) .
در اينكه منظور از « * ( هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * » چيست ؟ دو تفسير گفتهاند :
هامش
( 1 ) در اينكه « يوم » در اينجا متعلق به چيست ؟ سه نظر وجود دارد : نخست اينكه متعلق به « اذكروا » محذوف است ، و مخاطب آن تمام انسانها هستند ، ديگر اينكه متعلق به « يبدل » است و سوم متعلق به « ظلام » كه در آيه قبل آمده است . ولى احتمال اول مناسبتر به نظر مىرسد .