نخست اينكه استفهام ، استفهام انكارى است يعنى جهنم مىگويد افزون بر اين ممكن نيست ، و به اين ترتيب با آيه 13 سوره سجده كه مىگويد :
لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ : « سوگند ياد مىكنم كه دوزخ را از جن و انس پر مىكنم » كاملا هماهنگ است ، و تاكيدى است بر اين معنى كه تهديد الهى در آن روز كاملا تحقق مىيابد و دوزخ از كافران و مجرمان مالامال مىشود .
ديگر اينكه منظور از اين جمله طلب فزونى است ، يعنى « آيا باز هم افراد ديگرى پيدا مىشوند كه به دوزخ بيايند » ؟ ! و اصولا طبيعت هر چيزى اين است كه همسنخ خود را دائما جستجو كند و هرگز سير نمىشود ، نه بهشت از نيكوكاران ، و نه دوزخ از بدكاران .
ولى اين سؤال باقى مىماند كه مفهوم اين سخن آن است كه دوزخ هنوز پر نشده ، در حالى كه با آيه بالا ( سوره سجده - آيه 13 ) كه مىگويد : « دوزخ را از جن و انس پر مىكنم » سازگار نيست .
اما بايد توجه داشت كه طلب فزونى دليل بر پر نشدن نمىباشد ، زيرا « اولا » ممكن است ظرفى مثلا پر از غذا باشد باز هم كسى تمنا كند كه روى آن انباشته شود و متراكم گردد ، « ثانيا » اين تقاضا ممكن است به معنى تقاضاى تضييق مكان بر دوزخيان و مجازات دردناكتر باشد ، يا تمناى وسعت يافتن و سپس نفرات بيشترى را به خود پذيرفتن .
به هر حال اين آيه به خوبى نشان مىدهد كه دوزخيان بسيارند و جهنم منظره هولناك و وحشتناكى دارد و تهديد الهى جدى است ، و به گونه اى است كه فكر در باره آن لرزه بر اندام هر انسانى مىافكند و هشدار مىدهد نكند يكى از آن نفرات تو باشى ! و همين انديشه مىتواند او را در برابر گناهان بزرگ و كوچك كنترل كند .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 275
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٥