2 - انسان مىتواند با تفكر روى مسائل مختلفى ، گمان بد را در بسيارى از موارد از خود دور سازد ، به اين ترتيب كه در راههاى حمل بر صحت بينديشد و احتمالات صحيحى را كه در مورد آن عمل وجود دارد در ذهن خود مجسم سازد و تدريجا بر گمان بد غلبه كند . بنا بر اين گمان بد چيزى نيست كه هميشه از اختيار آدمى بيرون باشد .
لذا در روايات دستور داده شده كه اعمال برادرت را بر نيكوترين وجه ممكن حمل كن ، تا دليلى بر خلاف آن قائم شود ، و هرگز نسبت به سخنى كه از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر ، ما دام كه مىتوانى محمل نيكى براى آن بيابى ، قال أمير المؤمنين ع :
ضع امر اخيك على احسنه حتى ياتيك ما يقلبك منه . و لا تظنن بكلمة خرجت من اخيك سوء و انت تجد لها فى الخير محملا ( 1 ) .
به هر حال اين دستور اسلامى يكى از جامعترين و حساب شده ترين دستورها در زمينه روابط اجتماعى انسانها است ، كه مساله امنيت را به طور كامل در جامعه تضمين مىكند . كه شرح آن در بحث نكات خواهد آمد .
سپس در دستور بعد مساله « نهى از تجسس » را مطرح كرده ، مىفرمايد :
« و هرگز در كار ديگران تجسس نكنيد » ( * ( وَلا تَجَسَّسُوا ) * ) .
« تجسس » و « تحسس » هر دو به معنى جستجوگرى است ولى اولى معمولا در امور نامطلوب مىآيد ، و دومى غالبا در امر خير ، چنان كه يعقوب به فرزندانش دستور مىدهد : يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيه : « اى فرزندان من ! برويد و از ( گمشده من ) يوسف و برادرش جستجو كنيد » ( يوسف - 87 ) .
هامش
( 1 ) « اصول كافى » جلد 2 باب التهمة و سوء الظن حديث 3 - شبيه همين معنى در « نهج البلاغة » با تفاوت مختصرى آمده است ( كلمات قصار كلمه 360 ) .