موسى ، و همسرم محمد ص ؟ و در اينجا بود كه اين آيه نازل شد ( 1 ) .
به همين جهت در پايان آيه مىافزايد : « بسيار بد است كه بر كسى بعد از ايمان آوردن نام كفر بگذارند » ( * ( بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإِيمانِ ) * ) .
بعضى در تفسير اين جمله احتمال ديگرى دادهاند و آن اينكه خداوند مؤمنان را نهى مىكند از اينكه بعد از ايمان به خاطر عيبجويى مردم نام فسق را بر خود پذيرند .
ولى تفسير اول با توجه به صدر آيه و شان نزولى كه ذكر شد مناسبتر به نظر مىرسد .
و در پايان آيه براى تاكيد بيشتر مىفرمايد : « و آنها كه توبه نكنند و از اين اعمال دست بر ندارند ظالم و ستمگرند » ( * ( وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ) * ) .
چه ظلمى از اين بدتر كه انسان با سخنان نيش دار ، و تحقير و عيبجويى ، قلب مردم با ايمان را كه مركز عشق خدا است بيازارد ، و شخصيت و آبروى آنها را كه سرمايه بزرگ زندگى آنان است از بين ببرد .
گفتيم : در هر يك از دو آيه مورد بحث سه حكم اسلامى در زمينه مسائل اخلاق اجتماعى مطرح شده ، احكام سه گانه آيه اول به ترتيب : عدم سخريه ، و ترك عيبجويى ، و تنابز به القاب بود ، و احكام سه گانه آيه دوم به ترتيب : اجتناب از گمان بد ، تجسس و غيبت است .
در اين آيه نخست مىفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! از بسيارى از گمانها بپرهيزيد ، چرا كه بعضى از گمانها گناه است » ! ( * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ) * ) .
منظور از « * ( كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ ) * » گمانهاى بد است كه نسبت به گمانهاى
هامش
( 1 ) « مجمع البيان » جلد 9 صفحه 136 .