و از آنجا كه هر نعمت و موهبتى ، وظائف و مسئوليتهايى را همراه مىآورد ، در آيه بعد روى سخن را به پيامبر ص كرده ، مىگويد : « چون چنين است حق بستگان و نزديكان را ادا كن ، و همچنين مسكينان و در راه ماندگان را » ( * ( فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ) * ) .
به هنگام وسعت روزى فكر نكن آنچه دارى از آن تو است ، بلكه ديگران نيز در اموال تو حق دارند ، از جمله خويشاوندان و افراد مستمندى كه از شدت فقر زمينگير شدهاند ، و همچنين افراد آبرومندى كه دور از وطن بر اثر حوادثى در راه ماندهاند و محتاجند .
تعبير به « حقه » بيانگر اين واقعيت است كه آنها در اموال انسان شريكند و اگر چيزى انسان مىپردازد حق خود آنها را ادا مىكند و منتى بر گردن آنان ندارد .
جمعى از مفسران ، مخاطب را در اين آيه منحصرا پيامبر گرامى اسلام ص دانستهاند و « ذى القربى » را خويشاوندان او ، در روايت معروفى از « ابو سعيد خدرى » و غير او چنين نقل شده : « هنگامى كه آيه فوق نازل شد پيغمبر گرامى اسلام ص فدك را به فاطمه بخشيد و تسليم وى نمود » ( لما نزلت هذه الاية على النبى ( ص ) أعطى فاطمه فدكا و سلمه إليها ) ( 1 ) .
عين اين مضمون از امام باقر ع و امام صادق ع نقل شده است ( 2 ) .
اين معنى در روايت بسيار مشروحى ضمن بيان گفتگوى بانوى اسلام فاطمه زهراء ع با ابو بكر از امام صادق ع آمده است ( 3 ) .
ولى جمعى ديگر از مفسران خطاب را در اين آيه عام گرفتهاند و شامل پيامبر ص و غير او مىدانند ، طبق اين تفسير همه مردم موظفند كه حق
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ذيل آيات مورد بحث .
( 3 ) تفسير على بن ابراهيم ( طبق نقل نور الثقلين جلد 4 صفحه 186 ) .