حساب و جزا و تكليف در روز رستاخيز دانستهاند ، و بعضى آن را اشاره به فناء دنيا مىدانند ، طبق اين تفسير معنى آيه چنين مىشود آنها را از روز حسرت بترسان آن هنگامى كه دنيا در حال غفلت و عدم ايمان آنها پايان مىگيرد ، ( ولى تفسير اول صحيحتر به نظر مىرسد ، به خصوص اينكه در روايتى از امام صادق ع در تفسير جمله « * ( إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ ) * » چنين نقل شده :
اى قضى على اهل الجنة بالخلود فيها ، و قضى على اهل النار بالخلود فيها :
« يعنى خداوند فرمان خلود را در باره اهل بهشت و اهل دوزخ صادر مىكند ) . ( 1 )
آخرين آيه مورد بحث به همه ظالمان و ستمگران هشدار مىدهد كه اين اموال كه در اختيار خود آنها است ، جاودانى نيست همانگونه كه حيات خود آنها هم جاودانى نمىباشد ، بلكه وارث نهايى همه اينها خدا است ، مىفرمايد : « ما زمين و تمام كسانى را كه بر آن هستند به ارث مىبريم و همگى سرانجام به سوى ما باز مىگردند » ( * ( إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ ) * ) . ( 2 )
هامش
( 1 ) مجمع البيان ذيل آيه فوق .
( 2 ) آيا اين آيه اشاره به رستاخيز است يا زمان فناى دنيا ؟ اگر اشاره به رستاخيز باشد با جمله * ( وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ ) * ( به سوى ما بازگردانده مىشوند ) ظاهرا سازگار نيست و اگر اشاره به زمان فناى دنيا باشد با جمله * ( وَمَنْ عَلَيْها ) * ( آنها كه بر روى زمين هستند ) تناسب ندارد ، زيرا در پايان دنيا كسى بر روى زمين زنده نيست كه تعبير « * ( مَنْ عَلَيْها ) * » در باره او درست باشد ، و شايد به همين جهت بعضى از مفسران مانند علامه طباطبائى جمله را چنين معنى مىكند « انا نحن نرث عنهم الارض » : « ما زمين را از آنها به ارث مىبريم » ولى اين تفسير نيز كمى خلاف ظاهر است ، زيرا « * ( مَنْ عَلَيْها ) * » با واو عطف شده است ، احتمال ديگرى كه در اينجا وجود دارد اين است كه مفعول جمله « نرث » گاهى شخصى است كه مال را مىگذارد ، مانند « * ( وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ ) * » و گاهى اموالى است كه به ارث مانده مانند « * ( نَرِثُ الأَرْضَ ) * » و در آيه فوق هر دو تعبير آمده است .