بنا بر اين سخن گفتن آنها كاملا طبيعى خواهد بود ، و اين آيه نظير آيه 41 سوره سبا مىباشد كه مىگويد : وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَ هؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ : « آن روز كه خداوند همه را جمع و محشور مىكند سپس به فرشتگان مىگويد : آيا اين گروه شما را عبادت مىكردند ؟ ! احتمال ديگرى كه بسيارى از مفسران ذكر كردهاند اين است كه در آن روز خداوند حيات و شعور در بتها مىآفريند آن چنان كه بتوانند حقايق را بازگو كنند ، و جمله بالا كه از زبان بتها نقل شده كه آنها خدا را به شهادت مىطلبند كه از عبادت عابدان خود غافل بودند ، بيشتر تناسب با همين معنى دارد چرا كه بتهاى سنگى و چوبى اصلا چيزى نمىفهمند .
اين احتمال را نيز مىتوانيم در تفسير آيه بگوئيم كه تمام معبودها را شامل مىشود منتها معبودهايى كه عقل و شعور دارند ، به زبان خود حقيقت را بازگو مىكنند ، ولى معبودهايى كه داراى عقل و شعور نيستند به زبان حال و از طريق منعكس ساختن آثار عمل سخن مىگويند ، درست مثل اينكه مىگوئيم رنگ رخسار تو از سر درونت خبر مىدهد ، قرآن نيز در آيه 21 سوره فصلت مىگويد كه پوستهاى انسان در عالم رستاخيز به سخن در مىآيند و همچنين در سوره زلزال مىگويد زمينهايى كه انسان روى آنها زندگى داشته ، حقايق را بازگو مىكنند .
اين مساله در عصر و زمان ما مساله پيچيده اى نيست جايى كه يك نوار بى زبان تمام گفتههاى ما را روى خود ضبط و به هنگام لزوم بازگو مىكند ، تعجبى ندارد كه بتها نيز واقعيات اعمال عبادت كنندگان خود را منعكس نمايند ! .
به هر حال « در آن روز و در آن مكان و در آن حال - همانگونه كه قرآن در آخرين آيه مورد بحث مىگويد - » هر كس اعمال خويش را كه قبلا انجام
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٧٣