و يا تن به اين كار داديد ؟ ( * ( فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ ) * ) ( 1 ) .
در اين هنگام شريكانى را كه آنها ساخته بودند ، به سخن مىآيند « و مىگويند شما هرگز ما را پرستش نمىكرديد » ( * ( وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ ) * ) .
شما در حقيقت هوى و هوسها و اوهام و خيالات خويش را مىپرستيديد ، نه ما را و از اين گذشته اين عبادت شما نسبت به ما نه به امر و فرمان ما بوده و نه به رضايت ما ، و عبادتى كه چنين باشد در حقيقت عبادت نيست .
سپس براى تاكيد بيشتر مىگويند « همين بس كه خدا گواه ميان ما و شما است كه ما به هيچوجه از عبادت شما آگاه نبوديم » ( * ( فَكَفى بِاللَّه شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ ) * ) ( 2 ) .
در اينكه منظور از بتها و شركاء در آيه فوق چه معبودهايى است ، و اينكه چگونه آنها چنين سخن مىگويند در ميان مفسران گفتگو است .
بعضى احتمال دادهاند كه منظور معبودهاى انسانى و شيطانى و يا از فرشتگان است كه داراى عقل و شعور و ادراكند ، ولى با اين حال خبر ندارند كه گروهى آنها را پرستش مىكنند ، به خاطر اينكه يا در غياب آنها چنين عبادتى صورت گرفته و يا پس از مرگ آنها ( مانند انسانهايى كه پس از مرگشان مورد پرستش قرار گرفتهاند ) .
هامش
( 1 ) « زيلنا » از ماده « تزييل » به معنى جدا ساختن است ، و به طورى كه بعضى از ارباب لغت گفتهاند ماده ثلاثى آن « زال يزيل » است كه به معنى جدا شدن مىباشد ، نه از ماده « زال يزول » به معنى زوال پذيرفتن .
( 2 ) « ان » در جمله بالا به اصطلاح مخففه از ثقيله است و براى تاكيد مىباشد و معنى جمله اين است اننا * ( كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ ) * : « ما بطور مسلم از عبادت شما غافل بوديم » .