و دشمنى است .
سپس مىافزايد : « نشانه دشمنى باطنى او اين است كه وقتى روى بر مىگرداند و از نزد تو خارج مىشود ، كوشش مىكند كه در زمين فساد به راه بيندازد ، و زراعت و چهارپايان را نابود كند ( با اينكه مىداند ) خدا فساد را دوست ندارد » ( * ( وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّه لا يُحِبُّ الْفَسادَ ) * ) .
آرى اين گونه خداوند پرده از روى كار آنها بر مىدارد و درون قلبشان را براى پيامبرش آشكار مىسازد ، زيرا اگر اينها در اظهار دوستى و محبت ، به پيامبر اسلام ص و پيروان او صادق بودند هرگز دست به فساد و تخريب نمىزدند ، و به زراعتها و دامها ، بيرحمانه هجوم نمىآوردند ، ظاهر آنان دوستى خالصانه است ، اما در باطن ، بى رحمترين ، و سرسختترين دشمنانند .
بسيارى از مفسران ، احتمال دادهاند كه مقصود از جمله « * ( إِذا تَوَلَّى ) * » همان مساله قبول ولايت و حكومت است ، يعنى منافقان هنگامى كه به مرحله اى از حكومت و سلطه برسند ، دست به فساد و خرابى زده و ظلم و ستم را در ميان بندگان خدا به راه مىاندازند و به خاطر ظلم و ستم آنها آباديها رو به ويرانى مىگذارد ، دامها هلاك مىشوند ، و جان و مال مردم بر باد مىرود ( 1 ) .
« حرث » به معنى زراعت ، و « نسل » به معنى اولاد است ، و بر اولاد انسان و غير انسان اطلاق مىشود ، بنا بر اين هلاك كردن حرث و نسل به معنى از ميان بردن هر گونه موجود زنده است ، اعم از موجودات زنده نباتى ، يا حيوانى و انسانى .
هامش
( 1 ) تفسير الميزان ، جلد 2 صفحه 96 - در تفسير مجمع البيان و ابو الفتوح رازى و تفسير كبير ذيل آيه مورد بحث نيز به اين معنى اشاره شده است ، ولى اين قول با شان نزول آيات سازگار نيست ، هر چند مفهوم آيه وسيع و گسترده است .