در معنى حرث و نسل ، تفسيرهاى ديگرى نيز ذكر شده از جمله اينكه : منظور از « حرث » زنانند ، به قرينه آيه شريفه ( نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ ) ( 1 ) .
و منظور از « نسل » ، اولاد است ، يا اينكه منظور از حرث در اينجا ، دين و آيين است ، و نسل مردم ( اين تفسير مطابق حديثى است از امام صادق ع كه در تفسير مجمع البيان نقل شده است ) ( 2 ) .
به هر حال تعبير به « * ( يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ) * » ، كلام بسيار مختصر و جامعى است كه توليد فساد را در سطح جامعه در زمينه اموال و انسانها ، شامل مىشود .
در آيه بعد مىافزايد : هنگامى كه او را از اين عمل زشت نهى كنند « و به او گفته شود از خدا بترس ( آتش لجاجت در درونش شعله ور مىگردد ) و لجاج و تعصب ، او را به گناه مىكشاند » ( * ( وَإِذا قِيلَ لَه اتَّقِ اللَّه أَخَذَتْه الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ ) * ) . ( 3 )
او نه به اندرز ناصحان ، گوش فرا مىدهد ، و نه به هشدارهاى الهى بلكه پيوسته با غرور و نخوت مخصوص به خود ، بر خلافكارىهايش مىافزايد ، چنين كسى را جز آتش دوزخ رام نمىكند ، و لذا در پايان آيه مىفرمايد : « آتش دوزخ براى آنها كافى است و چه بد جايگاهى است » ( * ( فَحَسْبُه جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ ) * ) .
در حقيقت اين يكى از صفات زشت و ناپسند منافقان است كه بر اثر تعصب و لجاجت خشك و خشونت آميز در برابر هيچ حقيقتى تسليم نمىشوند ، و همين تعصب و غرور آنها را به بدترين گناهان مىكشاند ، بديهى است اين چوبهاى كج ، جز با آتش دوزخ راست نمىشوند !
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 223 .
( 2 ) مجمع البيان ، جلد اول ، صفحه 300 .
( 3 ) « عزت » در اصل نقطه مقابل « ذلت » است ، ولى در اينجا به معنى غرور و « نخوت » مىباشد ( روح المعانى جلد 2 صفحه 96 ) ولى « راغب » در « مفردات » ، اين واژه را به معنى قدرت شكستناپذير تفسير كرده و مىگويد : گاهى مجازا به معنى غرور و نخوت نكوهيده آمده است ، مانند آيه مورد بحث .