مىباشد ، همان طورى كه حكماى متأخر ، بعد از هزاره هجرى آن را تقرير كردهاند .
چند فقره از مقالات وارده در اين باب براى اثبات مدعى بيان مىشود :
مقالهء اول
خبرى است در كتب خصال ، بحارالانوار ، منتخب البصائر ، مختصر ، انوار نعمانيه ،
هامش
- بگذرانيم مىفهميم چقدر عظمت دارد . خورشيدها در كهكشان ما طورى يكى بعد از ديگرى قرار گرفته كه شمردن آنها امكان ندارد و هنوز هيچ منجّمى نتوانسته با دقت تعيين كند كه در كهكشان ما چند خورشيد موجود است و فقط از روى تخمين گفتهاند كه ده هزار ميليون خورشيد در كهكشان ماست .
بدين ترتيب كه يك قسمت از كهكشان را « محدود » كرده ، خورشيدهاى آن را شمردهاند و از روى آن مىگويند كه كهكشان ما ده ميليارد خورشيد دارد و ممكن است شماره خورشيدها خيلى بيش از اين باشد ، چون ستارگان كهكشان آن قدر انبوه است كه قسمتى از آنها حاجب قسمت ديگر مىشود و نمىگذارد كه منجم قسمتهايى را كه در عقب آنها قرار گرفته ببيند ، ولى عمق شگرف كهكشان نشان مىدهد كه در پس خورشيدهاى ظاهرى خورشيدهاى ديگر وجود دارد . در بين خورشيدهاى كهكشان ما شموسى هستند كه ده ميليون مرتبه از خورشيد ما بزرگتر مىباشد .
شماره كهكشانهاى جهان چقدر است ؟
به وسيلهء دوربين رصدخانه كوه « پالومر » در آمريكا مىباشد و آن دوربين مىتواند طيف كهكشانهايى را كه در فاصله هزار ميليون سال نورى قرار گرفته است ببيند . ( سال نورى عبارت است از مسافتى كه نور با سرعت ثانيهاى سيصد هزار كيلومتر در مدت يك سال طى مىكند - مترجم ) . ولى گاهى از ماوراى هزار ميليون سال نورى روشنايىهايى به چشم مىرسد كه به منجمان رصدخانه كوه « پالومر » مىفهماند كه در آنجا هم كهكشانها به چشم مىرسد .
ضعف دوربينهاى فلكى مانع از اين است كه بتوانند بيش از فاصله هزار ميليون سال نورى را ببيند ليكن يقين دارند كه در ماوراى آن منطقه هم ، باز كهكشان هست .
در تمام اين كهكشانها فعاليت وجود دارد و اتمها بر اثر تفكيك تغيير عنصر مىدهند و مبدل به عنصر ديگر مىگردند . بر اثر آن فعاليت « پرتون » هاى هسته مركزى كه داراى شارژ مثبت است ، وارد فضاى بيكران مىشود و با سرعت نور به راه مىافتد و در اطراف پراكنده مىشود و قسمتى از آن به زمين مىرسد . با توجه به اين كه بعضى از كهكشانها تا كره خاك هزار ميليون سال نورى يا بيشتر فاصله دارند ذرات اشعه كيهان كه از آن كهكشانها به راه مىافتد مدت هزار ميليون سال در راه هستند تا به زمين برسند . اگر ذرات مزبور از كهكشان ما به راه افتاده باشند با سرعت سير نور هر ثانيه سيصد هزار كيلومتر از بيست و پنج تا هفتاد و پنج هزار سال در راه خواهند بود ، ( بسته به نزديكى و دورى ستارهاى كه از آنجا به راه مىافتد ) تا اين كه به زمين و اصل گردند . ( خ )