شاهد ديگر : در سورهء ابراهيم آيهء :
« وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالقَمَرَ دائِبَيْنِ » « 1 » ؛
مسخر كرد براى شما خورشيد و ماه را در حالتى كه متحرك هستند .
اين آيه هم به طور صريح بر حركت انتقالى خورشيد و ماه دلالت دارد ، زيرا نسبت تسخير و حركت را طبق نظريهء هيئت جديد بر خود خورشيد و ماه داده كه هر يك در جوف فلك خود سير مىكند و هر گاه مطابق هيئت قديم به تبعيت فلك خود حركت مىكردند ، نسبت حركت به فلك مىداد نه به خود خورشيد و ماه ! براى آن كه هيئت قديم خورشيد و ماه را ساكن و تثبيت شده در فلك ، و فلك را متحرك دانسته است . و از اين رو علماى اسلامى كه معتقد بدان هيئت بودند ، در تفسير اين آيه مرتكب « تجوز و تأويل » شده و آن را به يكى از دو طريق ذيل تفسير مىكردند :
1 . حمل بر حركت تَبَعى ، چنان كه مرقوم شد .
2 . حمل بر حركت حسّى عرفى ، كه چون خورشيد و ماه در نظر مردم متحرك مىآيد ، آيه نيز ناظر بر همين حركت وهمى است .
ولى با توجيهاتى كه ما كرديم ، روشن شد كه روش صحيح همان اعتماد بر ظاهر آيه و قول به حركت حقيقى ، اعم از وضعى و انتقالى است ، بدون نياز به تأويل و تجوز ! هر چند قصد حركت وضعى با معناى تسخير خورشيد و ماه مناسبتر است .
* * * اشكال 1 : ممكن است گفته شود سوق آيهء مزبور ، مبنى بر اظهار نعمتهاى خداست كه بر بندگان خود منت گذاشته است ، و تسخير خورشيد به معناى حركت حسى شبانهروزى و ساليانه كه منشأ حدوث روز و شب و فصول چهارگانه است ، چيزى است كه فوايد و منافعش بر همه كس معلوم و خود از نعمتهاى بزرگ
هامش
( 1 ) . آيهء سى و سوم است .