ما آشكار كرده است : يكى تعدد زمينهاست ، چنان كه ظاهر خبر است . و اين كه در آن به ذكر سه زمين اكتفا شده دليل انحصار نيست ، زيرا كه « ابن سلام » بيشتر از اين نپرسيد و اگر پرسيده بود ، باز هم جواب مىشنيد : زمين ديگر . . . .
نكته ديگر : « حركت زمين » است ، زيرا « ابن سلام » پرسيد : در زير جبل يعنى زير مطلق كوه چيست ؟ فرمود : زمينى كه نام آن جاريه است « 1 » و بسيار است كه در استعمال نامى ، صفت لازمى مقصود باشد ، چنان كه حضرت على عليه السلام مىفرمايد : نام آسمان دنيا رفيعه است ، يعنى صفت لازم و نشان آشكارش بلندى و ارتفاع است . « 2 » در واقع رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين خبر اشاره به اين فرموده كه صفت لازم و علامت ظاهر زمين ، جريان و سير آن در فضاست تا روز رستاخيز . « 3 » مطلب ديگر : انطباق اوصافى است كه براى اين سه زمين بيان فرموده با زمين ما و مريخ و مشترى و راه انطباق ترتيب مدار آنهاست ، چه محل آنها را در زمين دانسته و مناسبترين حال ما ، براى جهت گرفتن حال روبهرو بودن ما با خورشيد است كه چون روبهروى خورشيد هستيم ، كراتى كه بعد از كرهء ما هستند ، - چون مريخ و مشترى - در زير ما محسوب مىشوند . پس اين كه فرمود : در زير كوه ، يعنى در زير طبيعت و جنس كوه ، يا در زير كوهى كه معهود بين پيغمبر صلى الله عليه و آله و « ابن سلام » بوده زمينى است - زمين ما - كه نام آن « جاريه » است ، يعنى نشان و صفت لازم آن جريان در فضاست . - در مسئلهء تعدد سيارات ، خبر ديگرى كه زمين را به جريان توصيف نموده ،
هامش
( 1 ) . يعنى در زير كوهها زمين ماست و از جهت حركت و جريانى كه دارد نام آن جاريه است . ( ف )
( 2 ) . اين تفسير بنا به قرائت « رفيعه » است با فاء و بعضى آن را « رقيعه » به قاف خواندهاند - به معناى پارچهء نقشدار - و اين اسم آسمان به زبان عبرانى در تورات است .
( 3 ) . نوراللَّه گويد : مؤيد آن است ، اين كه كوه و زمين هر كجا كه در لفظ اجتماع كنند در معنا از هم جدا شوند و در واقع يكى به معناى صخره و ديگرى به معناى خاك مىشود و استعمال آن در اينجا نيز به اعتبار غلبه و كثرت اجزاى خاكى يا به جهت بودن آن در زير طبقهء صخرهاى است .