تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 292

جملهء بيدار كننده سنايى شاعر معمولى سود پرست را به حكيم سنايى غزنوى با عظمت تغيير مىدهد . نگاه هاى پليد يك مرد بيگانه به رابعهء عدويه باعث مىشود كه رابعه فرار كند و انقلاب عجيبى در درونش ايجاد شود و از يك كنيز معمولى يك زن عارف حاصل آيد . ( 1 ) يك ديدار لنين جنازه برادر خود را در بالاى دار ، او را به پياده كردن مكتب وادار مىسازد ، پياده كردنى كه با جهش غير مورد انتظار صورت مىگيرد . و ديدن سر بريدهء يك دهقان تولستوى را به تغيير روش فكرى وادار مىسازد و از كنت لئون يك تولستوى بزرگ مىسازد . . . مىگويند : نمىدانيم اين خود رويدادها و موضوعات هستند كه در كمين آدميان نشسته راه و روش و مقاصد آنان را تغيير مىدهند يا خود روان آدميان است كه اين گونه نيروهاى جهشى اسرار آميز را دارا مىباشند ؟ به نظر مىرسد كه اين روان خود انسانها است كه داراى نيروى جهشى فوق العادهء است كه اگر در مسير مثبت به فعاليت بپردازد ، همان ارادهء استقلالى و علت او را كه در بحث گذشته به طور اختصار مطرح كرديم مىجوشاند و ميليونها قرن را در يك لحظه و همه ى جهان هستى را از همان موضوع محرك حاصل مىدارد .