صحنهء يكم - موضوع آزمايش پديده هاى عضوى خالص جاندار است ، در اين صحنه حيوان با نباتات و جمادات يكسان مىشود ، مثلًا مىخواهيم بدانيم بازوى آن حيوان چند رنگ دارد ، پوستش در سال سوم چه رنگى به خود مىگيرد .
صحنهء دوم - پديده هاى مربوط به خود جاندار است . آزمايشات ما در اين صحنه روى موضوعى انجام مىگيرد كه براى ورود وسايل آزمايش حسى منطقهء ممنوع الورود است . ما تنها آثار و خواص و حركاتى از خود جاندار مشاهده مىكنيم و در قلمرو علمى آنها را مورد بررسى قرار مىدهيم .
بنا بر اين آزمايشات ما يا به عبارت ديگر استخراج هدف مطلوب از منطقهء خود پس از مطالعات و دقت كارىهاى فراوانى خواهد بود كه مربوط به خود جاندار مىباشد .
ديدن و بررسى كردن غرايز حيوانات هم براى به دست آوردن عناصر خود كافى به نظر نمىرسد ، زيرا حيوانات هم مانند انسانها در بهره بردارى از غرايز خود تصرفات و فعاليتهايى دارند ، نه به آن معنى كه ايده آلى براى خود آنها مطرح است ، كه آن را رنگ آميزى نموده است ، بلكه انعقاد موضوع خود كه ناخود آگاهانه موقعيت را براى زندگيش آماده مىسازد ، احتياج به تنظيم غرايز و توجيه آنها دارد .
اگر احساس كند كه حيوان نيرومندترى در محيط پيدا شده است كه ممكن است او را از پاى در آورد ، در آن محيط تخم نخواهد گذاشت و بچه به دنيا نخواهد آورد ، با اين كه تخم گذاشتن يا بچه به دنيا آوردن مستند به غرايز حيوان است ، ولى همهء آن مسائل براى خود او مطرح است ، وقتى كه خود را در خطر احساس كرد ، ساير غرايز را در راه خود كنترل و محدود مىكند ، بنا بر اين تعريفى كه براى آزمايش در جمادات و نباتات صحيح است ، در عالم حيوانات منطقى نيست .
به همين ملاك تعريفى كه براى آزمايش در عالم حيوانات قابل بهره بردارى است ، در قلمرو انسانها صحيح نخواهد بود .
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 412
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٤١٢