تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 159

اندازهء دورى زشت جلوه خواهد كرد . به نظر مىرسد كه وجود هماهنگى خالص ميان درون ذات و برون ذات براى جلوهء زيبايى كافى نباشد ، بلكه اين هماهنگى بايستى جنبهء مطلوبيت نيز داشته باشد ، اين اصل در زيبايىهاى طبيعى تقريباً كليت دارد ، اما در زيبايىهاى هنرى كه ساختهء دست بشرى است ، قيد مطلوبيت در كار نبوده و داراى معناى پيچيده ترى است ، اين پيچيدگى ناشى از تنوع معلومات و خواسته ها و گوناگون بودن فعاليتهاى درون انسانى است و به قول اريك نيوتن : « بررسى دقيقتر نشان مىدهد كه هنر داراى ساختمانى به مراتب پيچيده تر از طبيعت است . با كمى ممارست معلوم مىشود كه هنر بر خلاف طبيعت پر است از نيات و نظرات و توضيحات و بيزارىها و پسندهاى بشرى . » ( 1 ) زيبايىهاى طبيعى در زمينهء اصول رياضى نمودار مىگردد ، يعنى اين زيبايىها روى مادهء داراى كميت و كيفيت و ساير مقوله هاى طبيعى عرض اندام مىكند ، در صورتى كه زيبايى هنر بشرى ممكن است سمبلهايى از خواسته هاى غريزى و تمايلات و آزادى و حسرت و اندوه و شادىهايى باشد كه به هيچ وجه زمينهء رياضى نمىتواند داشته باشد . به همين جهت است كه رفلكسهايى را كه زيبايىهاى هنرى يا زشتىهاى آن در روان آدمى به وجود مىآورد ، غير از انعكاساتى كه از زيبايىهاى طبيعى در درون ما پديدار مىگردد در زيبايىها يا زشتىهاى طبيعى با قطع نظر از خوشبينىها و بد بينىها كه عينكهاى فلسفى به ديده گان آدمى مىزند يك حالت تسليم و يا ( بايستى چنين باشد ) در ما ديده مىشود ، ما از زيبايى طبيعى لذت مىبريم و از زشتىهاى طبيعت ناراحت مىشويم ، اما با نظر به مجموع هندسهء كلى الهى و نقص معلومات كه همگان به آن مبتلا هستيم جملهء نهايى را در بارهء آن زيبايىها و زشتىها به زبان نمىآوريم ، در صورتى كه در زيبايىها و زشتىهاى ساختهء دست بشرى براى داورى نهايى خود را كاملًا ذى حق مىدانيم ، اگر چه ضمناً اين حق را براى سازندهء زيبا و زشت محفوظ مىداريم كه محتملًا در مغز سازندهء