( ( 854 ) ) چشم كج كردى دو ديدى قرص ماه
چون سؤال است اين نظر در اشتباه
( ( 855 ) ) راست گردان چشم را در ماهتاب
تا يكى بينى تو مه را نك جواب
اگر چشم كج شود و يكى را دو ببيند و اين سؤال مطرح شود كه چرا يك موجود دو موجود ديده مىشود ؟ جوابش راست كردن چشم است
تشبيهى كه در دو بيت فوق آمده است در نوع خود بىنظير است . ما همين مثال را كه جلال الدين آورده است توضيح مىدهيم : كج شدن چشم و دو ديدن قرص ماه با اقسام گوناگونى قابل تصور است :
يك - عمدا و از روى آگاهى چشم خود را كج كنيم ، قرص ماه را كه يكى است ، دو خواهيم ديد .
دو - از روى اشتباه و خطا چشم خود را كج كنيم ، قرص ماه را كه يكى است ، دو خواهيم ديد .
سه - از روى اضطرار چشم خود را كج كنيم به همان ترتيب . . . چهار - از روى اجبار چشم خود را كج كنيم ، باز به همان ترتيب . . . سپس در آن حال كه قرص ماه را دو مىبينيم هزاران مغالطه ها و سفسطه ها در بارهء ذى حق بودن خويش صورت بدهيم .
در بارهء كرهء ماه و محل آن در منظومهء شمسى اولًا و در كهكشان مربوط ثانياً و در كيهان ثالثاً هزاران معلومات داشته باشيم ، در هيچ يك از اقسام چهارگانهء فوق و با هيچ يك از آن مغالطه ها و معلومات قرص ماه كه يكى است دو نخواهد گشت .
اگر بخواهيم به اين سؤال كه چرا اين شخص قرص ماه را كه يكى است دو مىبيند