است بر تنزيه وتشبيه وتنزيه در عين تشبيه در كلمات قوم موافقا لما هو المذكور في الصحيفة الإلهية والمأثورات النبوية والولوية .
تذكرة وتنبيه فرقه اى از مسلمين كه در لسان أئمة ، عليهم السلام ، به « قدريه » معروفند ذوات انسانها را مخلوق ومقدور حق مىدانند ، ولى آنها را در تأثير ومبدئيت مستقل دانستهاند ورؤساى آنها گفتهاند : إن الله أقدرنا على أفعالنا . اين فرقه از مسلمين ، كه به « عدليه » و « معتزله » نيز مشتهرند ، همان أوايل اسلام سر از گريبان طبيعت بيرون آوردند . طايفه معتزلي عقايد خود را به قيد كتابت در آوردند ورفته رفته بدل به فرقه اى متحرك وفعال گرديدند ودر مراكز علمي با شوقى زايد الوصف به تبليغ مرام خود مىپرداختند . در مقابل اين فرقه ، جماعتى پيدا شدند كه در بسيارى از عقايد به طور كامل طرف مقابل فرقهء أول قرار گرفتند . اين جماعت ذوات انسانها را مستقل فرض كردند ، ولى أفاعيل وآثار مترتب بر ذوات را مستقلا ( جدا از مبادى فعل ) به ارادهء حق مستند كردند . اين فرقه كه خود را وارث وطرفدار سلف صالح معرفى مىنمودند ، كثيرى از احكام مستقلهء عقل را تخطئه كردند . از باب مثال ، خداوند را از مادة ولوازم آن تنزيه نمودند ، ولى صفات إلهية را از اين باب كه معناى صفات وهويت نعوت زيادت اين أوصاف بر ذات است ، چنان كه در انسان زايد بر ذاتاند ، غير از ذات دانستند وناچار خود را از چند جهت در دام تشبيه گرفتار كردند . حتى كار را به آن جا رساندند كه حكم به كفر قايلان به عينيت صفات وذات كردند ! در اين فرقه نيز « دم كلفتهايى » ( به اصطلاح عوام ) در صحنهء زمان ظاهر شدند واين فرقه با فرقهء أول در حد دو نقيض قرار گرفتند ، وبه تكفير يك ديگر پرداختند ، وخون بسيار از طرفداران اين دو فرقه بر زمين ريخت . حكام وقت هم « لدى الحاجة » ( چون تكليف حكام جور معلوم است ) گاهى از قدريه ، وزماني از طايفهء دوم ، كه به اشاعره موصوف وبه « مشبّهه » مشهورند ، طرفدارى مىكردند . هر يك از اين دو فرقه به زعم خود جانب حق را مراعاة مىكردهاند . « مفوّضه » گمان مىكردند اسناد أفاعيل عباد به حق نوعي اسائهء أدب به مقام ربوبي است ، وتنزيه حق را از أفاعيل ممكنات