الف : تخريب آن با غرق شدن در آب .
ب : بواسطة جنبش وانقلاب زنگيان ( سياه پوستان )
ج : در اثر فرو رفتن زمين وانهدام آن .
مضمون بسيارى از كلمات أمير مؤمنان ( عليه السلام ) در خطبه هاى نهج البلاغة وساير
موارد بيانگر دو تخريب أول ودوم است كه در زمان عباسيان بوقوع پيوسته ،
همچنانكه همه مورخان آن را بيان كردهاند .
حضرت خطاب به أهل بصره مىفرمايد : " شما لشكريان آن زنيد ( عايشه ) وطرفداران
آن حيوان ( شتر عايشه ) آنگاه كه حيوان فرياد زد أجابت كرديد وزماني كه پى شد گريختيد . اخلاقتان
پست ، پيمانتان گسسته ، دينتان ، نفاق وآب آشاميدنيتان تلخ است ، كسى كه ميان شما زندگى كند به كيفر
گناهانش گرفتار آيد وهر كس از شما دورى گزيند مشمول رحمت پروردگارش گردد . گويا مسجد شما را
مىبينم كه چون سينه كشتىِ غرق شده ( از آب بيرون مانده ) وعذاب خدا از بالا وپائين آن را احاطه كرده
وتمام سرنشينان آن غرق شدهاند " ( 1 )
ابن أبي الحديد پيرامون جملات مذكور مىگويد : " درباره اين كلام أمير المؤمنين ( عليه السلام ) كه
از غرق شدن بصره به جز مسجد آن خبر داده ، شنيدم كه در كتابي مربوط به وقايع خونبار عالم آمده است
كه شهر بصره وأهل آن بوسيلة آب تيره اى كه از زمين مىجوشد هلاك وغرق مىگردند وتنها مسجد آن
سالم مىماند . "
اما آنچه درست است اين است كه شهر بصره تاكنون دوبار بطور كامل تخريب
شده كه يكى از آنها در زمان خليفه عباسى " قائم بأمر الله " بوده . در آن حادثه بجز
بخشي از مسجد جامع آن كه شبيه سينه پرنده روى آب هويدا بوده ، چيزى باقي
نماند ، همانگونه كه أمير مؤمنان ( عليه السلام ) خبر داد . در آن زمان آب از خليج فارس از
ناحية اى كه امروزه معروف به جزيره فارسي است واز طرف كوه معروفي بنام كوه
هامش
( 1 ) نهج البلاغة خطبه 13 .