قريش كه عليه او به دشمنى علنى مىپرداختند و او را از خانه و كاشانهاش بيرون رانده بودند - هر چند كه هجرت امرى ناگزير و مقدّر بود - ، يهوديان كه در كنار ديگر مردم يثرب زندگى مىكردند و روابط همسايگى و همجوارى آنان را به آن مردم نزديك و عقايدشان آنها را از ايشان دور مىساخت و بالاخره كسانى كه از جامعهء مؤمنان كناره مىگرفتند نه با آنان جنگ داشتند و نه به كمك دشمنان آنان مىپرداختند .
در اين ميان رسول خدا ( ص ) آنچه را در دلها نهان بود و نيز اين را برملا نمىساخت كه چه كسانى در دل خواستار پيروزى او بر دشمنان و چه كسانى خواستار پيروزى دشمنان او هستند . زيرا پيامبر ( ص ) شريعت و آيينى را به اجرا در مىآورد كه به آنچه ظاهر است حكم مىكند و باطن را به خداوند وامىگذارد ؛ هر چند البتّه مردم را به احتياط و برحذر بودن فرمان مىدهد آنسان كه قرآن كريم مىفرمايد : « اى مؤمنان اسلحه برگيريد و آماده شويد » « 29 » .
تعيين حقوق و تكاليف در زمينههاى اجتماعى ، اقتصادى ، سياسى و نظامى
340 - پيامبر ( ص ) در مدينهء منوّره متن قرادادى را تقرير فرمود كه براى مؤمنان امتثال فرمان الهى در تنظيم جامعه ، تعاون اجتماعى و اقتصادى ، تنظيم روابط و امور سياسى ، برقرارى هماهنگى و همسويى ميان قبايل و تيرههاى مختلف و همكارى و تعاون آنان در كارهاى خير و مقابله با شر و علاوه بر آن بيانگر حكم الهى - به صورت عملى - دربارهء منع ظلم و ستم ميان افراد و گروهها بود .
اين پيمان احكامى را كه بر مؤمنان حاكم بود به يهوديان و ديگر طوايف موجود در مدينه نيز تعميم داد بدين معنى كه از همان حقوق و تكاليفى كه مؤمنان از آن بهرهمند بودند برخوردار شوند ، نه در دينشان از آنان ممانعتى به عمل آيد و نه بر
هامش
( 29 ) - نساء / 71 .