وفادارى تنها در پايان سدهء نهم هجرى / پانزدهم ميلادى از ميان رفت ، و از آن پس سيستان هويت جداگانهء خود را عمدتا از دست داد و ولايت مرزى امپراتورى صفوى گرديد . اگرچند سلطهء سياسى عرب بر سيستان پايان گرفت ، اما اعتبار زبان و دانش عربى در همهء محافل مسلمانان با فرهنگ و تربيت يافته ، مدتى دراز سيستان را از مراكز تحقيق در همهء دانشهاى عربى نگهداشت چنان كه در اين مدت به علما و اديبان فراوانى برمىخوريم كه داراى نسبت سجستانى هستند . « 1 » در سدهء چهارم هجرى / دهم ميلادى ، امير صفارى ولى الدوله خلف بن احمد ( 93 - 352 ق / 1003 - 963 م ) حامى سخاوتمند دانشهاى سنتى عرب بود . وى علما و دانشمندان سيستان را گرد آورد تا تفسيرى بر قرآن بنويسند كه جامعتر از همهء تفاسير پيشين و ناسخ آنها باشد ، تفسير مفسران گذشته توضيح داده شود ، قرائتهاى گوناگون يادآورى گردد ، همهء مسايل نحوى و زبانشناختى باز نموده شود و همهء روايات درست مطرح گردد . گويند وى 20000 دينار هزينهء طرح خود كرد و سرانجام شمار مجلدات تفسير به صد رسيد . « 2 » بنابراين ، در نگاه به گذشته ، مىتوانيم ببينيم كه دورهء عرب در سيستان از اهميت شكلگيرى ويژهاى برخوردار است ؛ اين ولايت بخشى از جهان اسلامى پهناورترى گرديد ، اما چون سيستان در حاشيهء جهان اسلام نهاده بود و بواسطهء اينكه پارهاى جدا افتادگى جغرافيايى
هامش
( 1 ) - مقايسه كنيد با سمعانى ، انساب ، نسخهء عين ، لندن ، 1912 ، برگهاىa292 -b291 .
( 2 ) - عتبى - منينى ، الكتاب اليمينى ، قاهره ، 1286 ق / 1869 م ، ج 1 ، ص 375 و بعد ( ترجمهء فارسى ابو الشرف ناصح بن ظفر جرفادقانى ، باهتمام دكتر جعفر شعار ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 2537 ، ص 214 ) ؛ ابن اثير ، ج 9 ، ص 123 ؛No ? ldke Sketches From eastern history , PP . 205 - 6 .عتبى از نسخهاى از اين تفسير خبر داشت كه در مدرسهء صابونيهء نيشابور نگهدارى مىشد . اما جاى شگفتى نيست كه اين اثر از دستبرد ايام درامان نمانده و از ميان رفته است ؛ حاجى خليفه تنها اين را مىدانست كه اين كتاب زمانى وجود داشت . ( كشف الظنون ، چاپ فلوگل ، لايپزيگ ، 58 - 1835 ، ج 2 ، ص ص 1 - 360 ، شمارهء 3263 .