مصلحت مىبينى عمل كن . » « 1 »
22 . امام صادق عليه السّلام فرمود : « تمام علم بيست و هفت حرف است و مجموع آنچه پيامبران آوردهاند دو حرف است و مردم بيش از دو حرف را درك نكردهاند ، و وقتى قائم ما قيام كند بيست و پنج حرف ديگر را خارج مىكند و در بين مردم منتشر مىنمايد و دو حرف قبلى را به آن ضميمه مىكند تا بيست و هفت حرف را منتشر نمايد . » « 2 »
گفتار ما
براى جمع بين روايات و بهرهبردارى از همه آنها ، همانطور كه از قسمتهايى از بعضى از روايات برمىآيد ، مىتوان گفت امر و نهى و سيرهء عملى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم در اجتماع ، متناسب با اوضاع و احوال مردم بود و براساس « إنّا معاشر الأنبيآء أمرنا أن نكلّم النّاس على قدر عقولهم » « 3 » با ايشان سخن مىگفت و امامان معصوم عليهم السّلام نيز طبق همين سيره عمل مىفرمودند و همانطور كه از حديث دوازدهم اين فصل فهميده مىشود آنها مأمور نبودند كه آنگونه كه حضرت حجت عليه السّلام عمل مىفرمايد ، عمل كنند و ما نيز در عصر غيبت مؤموريم كه به آنچه از ظواهر كتاب و سنت به ما رسيده و فقها برايمان روشن كردهاند عمل نماييم .
و از آنجا كه عقل مردم در دورهء غيبت ، به بالاترين مرتبهء كمال خودش مىرسد ناگزير وقت آن است كه احكام فطرى الهى درحد كامل اجرا شود و عباراتى مثل « شما از روشنبينان هستيد ، يا روشنبينان شما » در روايت چهارم و « فهمشان بالا مىگيرد » در روايت نوزدهم ، بر همين مطلب دلالت دارند . و البته اين بدان معنى نيست كه حضرت حجت عليه السّلام به غير از سيرهء پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم عمل مىنمايد و جملهء « آنچه در دورهء آرامش و صلح زمان غيبت رايج بوده باطل مىكند » كه در روايت دوم آمد و نيز جملهء « مردم را به عدل دعوت مىكند » در همان روايت ، و جملاتى از اين قبيل ،
هامش
( 1 ) . اثبات الهداة ، ج 3 ، ص 573 ، روايت 712 .
( 2 ) . سفينة البحار ، ج 2 ، ص 227 ، مادهء علم .
( 3 ) . سفينة البحار ، ج 2 ، ص 214 ، مادهء عقل .