شديد بتكاثر اولاد و عشاير و مستغرق آن شديد تا آن گاه كه بمرديد و آمديد بمقابر ، و ابى بريده گفته كه جماعتى از انصار بر يكديگر تفاخر كردند بر كثرت اموال و اولاد حق سبحانه در اين سوره ايشان را مخاطب ساخت كه اى انصار مشغولى تكاثر اولاد و اموال شما را از عبادت و ذكر آخرت باز داشت تا آنكه مرديد و بقبر در آمديد در حالتى كه مضيع اعمار خود بوديد در طلب دنيا و بنا بر روايت دوم و سوم زيارت عبارت از موتست و بر قول اول انتقال ايشان بذكر موتى و تعداد هر يك از اهل قبور معبر شده باشد به زيارت مقابر و حذف ملهى عنه كه عبارت است از عبادت و تذكير بامر دين و احوال آخرت به جهت تعظيم و مبالغه است ، پس ردع ايشان ميفرمايد بقوله :
( 3 ) - * ( كَلَّا ) * يعنى نه چنانست كه همه همت عاقل مصروف دنياى فانى شود و آخرت كه سراى باقيست فراموش كند چه عاقبت اين و بال و حسرت است و مآل اين تأسف و ندامت يا حقا كه كه * ( سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * زود باشد كه بدانيد خطاى رأى خود را و عاقبت تفاخر و تكاثر را در وقتى كه مشاهدهء اهاويل و شدايد عظيمه كنيد نزد مرگ اين انذار و وعيد ايشانست تا بترسند و از خواب غفلت و بىهوشى غرور و جهالت بيدار شوند و با خود آيند ، بعد از آن به جهت تأكيد انذار تكرار قول مذكور مينمايد كه :
( 4 ) - * ( ثُمَّ كَلَّا ) * پس بايد كه از اين باز ايستيد يا حقا كه * ( سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * ( 1 ) زود بدانيد خطاى تكاثر و تباهى را معاينه ببينيد در وقت موت و حشر ، ذكر ثم دالست بر آنكه ثانى ابلغ و أشدّ است از اول هم چنان كه ناصح منصوح را خواند و گويد كه أقول لك لا تفعل يا اول نزد موت باشد يا در قبر و دوم وقت نشور ، يعنى چون قدم در دروازهء مرگ نهيد و بساحت قبر در آئيد مشاهدهء
هامش
( 1 ) بعضى از مفسرين گويند تكرار آيهء * ( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * از جهت تأكيد است يعنى تأكيد ردع و انذار و برخى بر آنند كه در اين دو آيه تكرار واقع نشده و هر كدام مفيد معنائيست غير معنى آن ديگر و مراد از آيه اول دانستن در قبر است و دوم دانستن بعد از بعث و مؤيد قول ايشانست پاره اى از روايات مأثوره از اهل بيت عصمت عليهم السلام يكى روايت زر بن حبيش از امير المؤمنين عليه السلام كه علامه طبرسى در مجمع و مرحوم مؤلف در اينجا از مجمع نقل نمودهاند و در روضة الواعظين نيز روايت كرده از رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله فى قوله تعالى * ( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * قال صلى اللَّه عليه و آله اى لو دخلتم قبوركم * ( ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) * لو قد خرجتم من قبوركم إلى محشركم و بايد دانست كه ثواب و عذاب برزخ و سؤال منكر و نكير و ضغطه و ثواب و عقاب قبر مورد إجماع مسلمين و از مسلمات دين است و مخالفت نكرده با اين اجماع جز چند نفر از عامه كه از حيث شماره بسيار اندك و از لحاظ شخصيت به هيچ وجه در نظر علماء اسلام ارزش و وزنى ندارند خواجه نصير الدين طوسى قدس سره در تجريد گويد : عذاب القبر واقع لا مكانه و تواتر السمع بوقوعه و همچنين علامه حلى در شرح آن و محقق دوانى و شارح مقاصد و غيرهم از علماء فريقين همگى عذاب قبر را از دلائل قويه اثبات نمودهاند .