( 17 ) - * ( وَاللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ ) * و سوگند بشب آن گاه كه پيش آيد و هوا را تاريك گرداند ، و يا باز پس رود و ظلمت آن را زايل سازد ، و اين از لغات الاضداد است يقال عسعس الليل اذا اقبل و أدبر قول اول مرويست از امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه و ابن عباس و مجاهد و قتاده و ثانى از حسن .
( 18 ) - * ( وَالصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ ) * و سوگند بصبح آن گاه كه دم زند يعنى طلوع كند و روشنايى آن ممتد شود و چون اقبال روح و نسيم مقارن اقبال صبح است به جهت اين نفس را به او نسبت ميكنند بر سبيل مجاز و ميگويند كه تنفس الصبح و مراد مبدء طلوعست ، جواب قسم اين است كه :
( 19 ) - * ( إِنَّه ) * بدرستى كه قرآن * ( لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ) * هر آينه گفتار فرستاده ايست بزرگوار مراد جبرئيلست كه آن را از نزد خداى بر پيغمبر خوانده و به او گفته ، خلاصهء معنى آنست كه قرآن كلام خدا است و آن را بلسان جبرئيل بر پيغمبر خوانده و پيغمبر آن را از جبرئيل شنيده نه كه جبرئيل آن را از نزد خود گفته ، و بعضى گفتهاند كه اضافهء قول بجبرئيل به جهت آنست كه خداى تعالى بجبرئيل امر كرد كه
ائت محمّدا و قل له كذا
نزد محمّد رو و اين كلام را به او بگو
پس در صفت جبرئيل عليه السّلام ميفرمايد كه :
( 20 ) - * ( ذِي قُوَّةٍ ) * خداوند توانايى در قلع مؤتفكات ثمود و او را برداشتن بجناح خود و نزديك به آسمان بردن و منقلب ساختن ، و يا توانا در علم و عمل و تبليغ رسالت ( و شديد القوى ) و ذُو مِرَّةٍ نيز به همين معنى است و چون حال مكانت مرتبه متمكن بر حسب حال ممكن است و عظم ممكن دال بر مرتبهء متمكن است از اين جهت فرموده كه * ( عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ ) * رسولى كه نزد خداوند عرش بامكانت و منزلت است .
( 21 ) - * ( مُطاعٍ ) * يعنى شأن و جاه دهنده فرمان برده شده در ميان ملائكه يعنى هر چه گويد فرمان او برند و از آن جمله در شب معراج خزنه جنت را امر نمود تا ابواب بهشت را گشودند و پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم داخل شد و انواع نعم آن را مشاهده نمود و خازنان دوزخ را حكم كرد تا درهاى دوزخ را گشودند و آن حضرت انواع نكال و عذاب آن را بديد ( 1 ) * ( ثَمَّ أَمِينٍ ) * در آسمانها با امانت است و
هامش
( 1 ) اتفاق فرقة اماميه اثنى عشريه و عقيدهء جمهور مسلمين بر آنست كه بهشت و دوزخ اكنون مخلوق و موجودند و بعضى از معتزله چون ابو هاشم و قاضى عبد الجبار و امثالهما گويند : در روز قيامت جنت و نار آفريده خواهد شد و قول اينان مردود است بآيات كثيره قرآن و احاديث و روايات متظافره كه دلالت واضحه دارند بر اينكه هزارها سالست كه بهشت و دوزخ آفريده شدهاند شيخ صدوق ( ره ) در عقايد گويد : اعتقادنا فى الجنة و النار انهما مخلوقتان و ان النبى صلى اللَّه عليه و آله قد دخل الجنة و رأى النار حين عرج به و نيز در كتاب صفات الشيعه مسندا از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده كه قال عليه السّلام : ليس من شيعتنا من انكر اربعة اشياء : المعراج و المسائلة و خلق الجنة و النار و الشفاعة .