نتيجهگيرى مىكنيم .
* حال بر چند نوع است ؟
بر سه نوع :
1 - حال تلبس و اتصاف ذات به مبدأ اشتقاق كه ممكن است در ( گذشته ، حال و آينده ) باشد .
2 - حال اسناد و نسبت به مشتق را به ذات ، اسناد مىدهيم ، و ممكن است در هر سه زمان باشد .
3 - حال نطق و تكلم كه اكنون سخن مىگوييم .
حال :
اين سه حالت نسبتشان از نسب اربع عموم و خصوص من وجه است .
1 - در اولى و دومى :
مادهء افتراق : آنجا كه حال تلبس گذشته باشد ، لكن حال اسناد ، باشد .
مادهء اجتماع : آنجا كه حال اسناد و نسبت با حال تلبس ( هر دو ) در گذشته يا در حال آينده باشد .
2 - در دومى و سومى : 90 % حال اسناد و نسبت با حال نطق يكى است ، اگرچه گاهى هم متفاوتند ، مثلا : زيد كان عالما ، حال نطق اكنون است ، ولى حال اسناد ديروز و حال تلبس پريروز بوده است .
يا محمد سيكون عالما كه حال : اسناد فردا ، تلبس پسفردا ، نطق ( كه ما نحن فيه است ) و مراد از اسناد و نسبت است .
حال : با توجه به اين مطلب : شماها خلط كردهايد ( حال تلبس ) را با ( حال اسناد و نسبت ) و ما در مشتقات به لحاظ حال تلبس بحث نداريم ، چون به لحاظ حال تلبس ، اسناد هميشه حقيقت است چه در : گذشته ، حال يا آينده باشد .
لكن : ما در مشتقات به لحاظ حال ( اسناد و نسبت ) است كه مثلا ذاتى در گذشته متصف به صفتى شد و اكنون ديگر متصف به آن صفت نيست ، حال مىپرسيم كه آيا اينجا مشتق به اين ذات به لحاظ همين حال ( اسناد و نسبت ) حقيقت است يا مجاز يعنى مىشود حالا گفت ( تقى
كفاية الأصول ( فارسى ) — صفحة 572
مساهمون: الآخوند الخراساني
ص٥٧٢