على عليه السّلام را خواست و فرستاد و او را بدين منقبت برگزيد ، و او را « كرّار غير فرّار » ، و دوستدار خدا و رسولش ناميده ، خبر داد كه خدا و رسولش هم او را دوست دارند .
ما ابتدا اين شرح و توضيح را بيان داشتيم تا به عنوان مقدمه و پشتوانهاى براى اداى مقصود و آنچه دربارهء جبر و تفويض و اختيار بيان خواهيم كرد ، باشد - كمك و نيرو از خدا است ، و در همه كار خود به او توكّل داريم - دربارهء اين مسئله به گفتهء امام صادق عليه السّلام آغاز سخن مىكنيم كه فرمود : « نه جبر است و نه تفويض ، ولى مقامى است ميان ايندو و آن عبارت از تندرستى ، آزادى ، مهلت كافى ، توشهء زندگى مانند مركب و وسيلهء تحريك شخص فاعل بر فعل خود » اينها پنج امرند كه امام صادق عليه السّلام تمام فضيلتها را در آنها جمع كرده است و هرگاه بندهاى يكى از آنها را نداشته باشد به حسب آن كاستى ، تكليف از او بر كنار است .
امام صادق عليه السّلام در اين روايت ، از يك اصل كه بايد مردم به دنبال فهم آن باشند خبر داده كه قرآن هم تصديقكنندهء آن بوده ، آيات محكمه رسول خدا هم بر آن گواه هستند . زيرا - چنانكه در آغاز نامه نيز يادآور شديم - رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم و آل پاكش عليهم السّلام در گفتار خود از حدود قرآن خارج نشدند ، پس هرگاه روايات صحيحى از آنان رسيد و به دنبال شاهد درستى آن از قرآن گشتيم و آيات قرآن موافق آنها و دليل صحّت آنها بود پيروى از آنها فرض است ، و جز افراد معاند از آنها سرپيچى نخواهند كرد .
حال اگر با اين ديدگاه به دنبال تحقيق در گفتهء امام صادق عليه السّلام برويم كه عبارت از : منزلة بين المنزلتين ، اختيار در اعمال و انكار جبر و تفويض باهم است ، مىيابيم كه قرآن بر صحت آن گواهى داده ، آن را تصديق مىكند ، و خبر ديگرى نيز از آن حضرت موافق آن است : از امام صادق پرسش شد كه آيا
أعلام الهداية ( پيشوايان هدايت ) ( فارسى ) — صفحة 334
مساهمون: منذر حكيم
ص٣٣٤